Hier is een gek idee: ga op reis (En pot het vooral niet op)

Voor het eerst geeft minder dan de helft van de Nederlanders zijn vakantiegeld uit aan vakantie Toch vinden we het heel belangrijk Terecht: je wordt er gelukkiger van dan van materieel bezit

Alex den Boer (37) uit Utrecht – wil het vakantiegeld gebruiken om een eigen kunstgalerie te beginnen. Foto: Peter de Krom

Sjoerd van der Maas (29) uit Dronten gaat zijn vakantiegeld investeren in zichzelf. Hij volgt een post-hbo-opleiding operational auditing, het onderzoeken van de bedrijfsvoering. „In de bekostiging daarvan is het vakantiegeld een welkome meevaller.”

Alex den Boer (40) uit Utrecht ziet vakantiegeld als een cadeautje. Het gaat volledig naar kunst, street art. „Mijn doel is om binnen een paar jaar te exposeren in een eigen galerie.”

Huguette Mulder (34) uit Den Bosch is 37 weken zwanger. „De voorberekening van de kosten van de kinderopvang viel niet mee. Het vakantiegeld gaat daarom direct op een spaarrekening, we zoeken de komende tijd uit wat verstandig is om ermee te doen.”

Deze week, of in elk geval rond deze periode, krijgen heel veel Nederlanders vakantiegeld – dat is 8 procent van het bruto jaarsalaris. Vakantiegeld was ooit bedoeld om te zorgen dat werknemers daadwerkelijk op vakantie gingen: leuk, die vrije dagen, maar hoe betaal je een (buitenlands) uitje met het gezin? Dat was in de jaren vijftig. Inmiddels zegt de helft van de Nederlanders al jaren het geld aan iets anders dan vakantie te spenderen. Dit jaar geeft zelfs voor het eerst minder dan de helft (47 procent) het geld uit aan vakanties. Het wordt steeds vaker op een spaarrekening geparkeerd.

Waarom besteden we ons vakantiegeld niet aan vakantie? Is vakantiegeld nog wel zinvol?

Eerst iets rechtzetten. Dat het geld op een spaarrekening belandt, wil niet zeggen dat het niet alsnog voor vakantie wordt gebruikt. Vakantiegeldonderzoekers, van onder meer het Nibud, MoneYou en Q&A Research, vragen steeds een paar honderd mensen waaraan ze hun vakantiegeld zúllen besteden, niet waaraan ze het hébben besteed. Uit onderzoek van het Nibud vorig jaar bleek dat veel mensen (39 procent) zowel het spaar- als het vakantiegeld gebruiken om eropuit te gaan. Slechts 19 procent bekostigt de vakantie van enkel het vakantiegeld.

Dan nog iets. Het zal wel vanwege de crisis zijn dat we ons vakantiegeld opzij zetten. Denk je wellicht automatisch, omdat álles aan de financiële crisis wordt toegeschreven. Maar de meeste respondenten (1.700) van het Q&A Research-onderzoek, waarvan de resultaten vorige week bekend werden gemaakt, zeggen dat ze niet beknibbelen op hun vakantie. Op de vraag: ‘heeft de financiële crisis gevolgen voor je vakantieplannen?’ antwoordt 67 procent ‘nee’.

Bovendien is het percentage dat zegt niet op vakantie te gaan omdat ze er geen geld voor heeft al jaren stabiel (circa 10 procent), meldt het Nibud. Het kenniscentrum doet vanwege de vrij onveranderlijke uitkomsten slechts tweejaarlijks onderzoek naar vakantiegeld.

Op vakantie gaan vinden we heel belangrijk, is eigenlijk de enige conclusie die je kunt trekken uit al die onderzoeken. Er wordt deze periode een kleine 16 miljard euro uitgekeerd aan vakantiegeld, en eenzelfde bedrag spenderen we ook aan op vakantie gaan. Dat blijkt uit cijfers van het CBS. Hoe moeilijk we het ook hebben, aan de vakantie wordt niet getornd.

Maar wat is het meest zinvol om te doen met je vakantiegeld? Wat je ook besluit, beschouw het als extra loon dat vrij besteedbaar is, zegt econoom en publicist Erica Verdegaal. „Ook al heet het ‘vakantiegeld’, doe ermee wat verstandig is.” Dat klinkt logisch, maar we vinden het moeilijk om er níét een bestemming aan te plakken. Sjoerd van der Maas weet al dat hij het gaat gebruiken voor zijn studie, Alex den Boer investeert het geld in kunst.

Dat labelen komt doordat we mentaal boekhouden. Volgens gedragseconoom Richard Thaler zien we ons geld niet als één geheel, maar verdelen we het in ons hoofd in aparte potjes voor bijvoorbeeld vakantie, winkelen, sparen, meevallers en pensioen. Verdegaal: „Stel, een administratief werknemer heeft een lening van 10.000 euro tegen jaarlijks 1.500 euro rente. Eindelijk krijgt hij vakantiegeld. Lost hij nu zijn dure schuld af, waardoor ook zijn rentelast daalt? Vaak niet. In zijn hoofd heeft vakantiegeld het label ‘meevaller’ en dus jaagt hij het er doorheen, ongeacht hoe hij er financieel voor staat.” Kleine bedragen maken zelfs extra roekeloos, toont onderzoek van de Israëlische economiehoogleraar Michael Landsberger. Een buitenkansje van 250 euro maakt sommigen zo euforisch dat ze het niet één, maar vier keer uitgeven.

‘Verstandig’ je vakantiegeld besteden is eerst je schulden af te lossen, zegt ook budgetcoach Daniëlle Knapen. En nee, verstandige keuzes zijn inderdaad niet de leukste, zegt ze, „maar als je nu rood blijft staan, heb je volgend jaar hetzelfde probleem”. Maak met je vakantiegeld een doorstart. „Je kunt pas van het extraatje genieten als het een extraatje is. Anders is het gewoon een hele dure vakantie.”

Heb je geen schulden, ook niet op je lopende rekening, dan kun je heerlijk fantaseren aan welke zinvolle en zinloze dingen je je geld uitgeeft. Sparen kan natuurlijk ook, maar of dat nou zo verstandig is? Er staat al 328 miljard euro op onze spaarrekeningen, ruim 19.500 euro per Nederlander. En dat staat daar alleen maar minder waard te worden. De inflatie (2,6 procent) is hoger dan de rente die we op ons spaartegoed krijgen (op of onder de 2 procent).

Het is maar een idee, maar geef het vakantiegeld uit aan vakantie. Van ervaringen word je gelukkig, gelukkiger dan van materieel bezit, schreef nrc.next-columnist Ellen de Bruin, tevens chef van de wetenschapsredactie, eerder in deze krant. Mensen blijven na het kopen van spullen vaak nog piekeren over de dingen die ze niet gekocht hebben – en krijgen daar dan spijt van. Terwijl we eindeloos kunnen toeleven naar een geplande vakantie en er achteraf enorm van kunnen nagenieten (ook al voldeed de vakantie niet helemaal aan onze verwachtingen).

De Amerikaanse psycholoog Leaf Van Boven concludeerde: ervaringen kun je veel gemakkelijker in je hoofd naar je ideaalbeeld toebuigen. In een artikel in Review of General Psychology beschrijft hij een rampzalige wandeltocht met vrienden in de Rocky Mountains: onweer, sneeuw – en dan bijna verdwalen. „Maar toch heb ik heel goede herinneringen aan deze tocht. Het was een hoogtepunt van die zomer. Ik ben blij dat ik het heb gedaan.”

Met medewerking van Jorg Leijten