Fabres Wagner geselt publiek

Scene from the musical-theatre work " Tragedy of a friendship " by artist and director Jan Fabre, author Stefan Hertmans and the German composer Moritz Eggert at the general rehearsal at the Flanders Opera in Antwerp/ Belgium Saturday, 11th, May 2013. To celebrate Richard Wagner Year 2013, Flanders Opera asked the artist Jan Fabre, author Stefan Hertmans and German composer Moritz Eggert to pay homage to Fabre’s beloved composer Richard Wagner. Wonge Bergmann

Muziektheater

Tragedy of a Friendship van Jan Fabre (beelden), Moritz Eggert (muziek) en Stefan Hertmans (tekst) 15/5 Vlaamse Opera Antwerpen. Herh. 23 t/m 25/5 aldaar en 15 en 16/6 Holland Festival, A’dam. **

Heilige zwanen, een incestueuze liefdesbaby, verlossing – er zitten de nodige drakerige elementen in Wagners muziekdrama’s en ja: zelfs een draak. Over antisemitisme en nationalisme hebben we het dan nog niet gehad. De vraag is: wat moet je daarmee? Als liefhebber is het veilig te kiezen voor struisvogelesthetiek: de muziek is zo betoverend mooi, dat je Wagners denkwereld en pronte stafrijm op de koop toe te neemt.

Maar wat moet een regisseur en/of theatermaker? Hij kan hooguit kiezen voor tijdloze stilering (de omarmende variant van ontkenning) of Tannhäuser dan maar als Nazi-opera ensceneren, zoals eerder deze maand in Düsseldorf gebeurde. Of hij kan proberen serieus in te gaan op ‘Der Fall Wagner’. Wat tekende hem? Hoe ‘verdacht’ is het je door zijn oneindige melodieën mee te laten slepen?

Oer-vader van de Wagner-kritiek was Nietzsche: tijdgenoot en aanvankelijk bewonderaar en vriend van ‘de tovenaar’. Maar zijn adoratie gleed af naar de wens ‘genezen’ te worden van de ‘ziekte’ Wagner.

Voor kunstenaar Jan Fabre, schrijver Stefan Hertmans en componist Moritz Eggert lag dáár een aanknopingspunt voor een nieuw, ruim drie uur durend (zonder pauze) Gesamtkunstwerk over Wagner en Nietzsche dat vorige week met veel ophef in wereldpremière ging in Antwerpen.

Basis van Tragedy of a Friendship zijn dertien scènes uit Wagners muziekdrama’s die één voor één het eeuwig ‘Dyonisisch-Apollinisch’ conflict illustreren waar het bij Wagner-waardering eigenlijk altijd om gaat: de tegenstelling tussen denken en doen, verstand en extase, gezond en ziek. Ofwel Nietzsche – hier een krijsende idioot met een bankschroef op zijn kop – contra Wagner.

Als kunstenaar heeft Jan Fabre een abonnement op choqueren: memorabel was zijn Tannhäuser-regie (de Munt, 2004) met een Venusberg waarop hoogzwangere vrouwen live echo’s van hun foetussen maakten. Recenter was er ophef over een werk waarin katten te pletter vielen, of over een ander, waarin vogelspinnen over scheermesjes liepen.

Paar die thematiek aan Nietzsche en Wagner en je weet: Tragedy of a Friendship is geen luchtig tussendoortje. En inderdaad, na een wrede, expliciete (spuug in hand) verkrachtingsscène hielden de eerste toeschouwers het voor gezien, na het roosteren van genitaliën met kaarsen volgden er meer. Van de blijvers zal zeker niemand het kwartier vergeten waarin een groep dansers zich heupschokkend steeds harder kreunend en natter zwetend richting orgasme lijkt te bewegen. Bevrijdend was de ironische uitroep „Boring!”

Hoe integer en inventief Hertmans en Eggert ook hebben geprobeerd zich in tekst en muziek te verhouden tot Wagner, de hand van Fabre is dominant. Er zijn momenten waarop de brug naar Wagner wankel is of in elk geval een ruim associatief vermogen eist. Daar staat tegenover dat Fabre grossiert in het oog geselende, beklijvende beelden, dat de dansers van Troubleyn een imponerende krachtinspanning leveren en dat het te prijzen is dat een operahuis tussen al die reguliere uitvoeringen in Wagners 200ste geboortejaar een voorstelling durft te brengen die kritisch probeert te zijn.

Maar Tragedy of a Friendship is een zware zit. De scènes hadden compacter gekund, de overdaad aan rauwe seks en geweld vermoeit en vooral het voortdurende keiharde gekrijs en gebrul is behalve onnodig ook toenemend onverdraaglijk.

Eén ding is zeker: het Holland Festival heeft hieraan straks een productie in huis die discussie losmaakt.