Sotheby's veilt een ultieme Mondriaan

Het komt niet vaak voor dat er een Mondriaan wordt geveild in de stijl waarmee hij beroemd werd. Sotheby’s verwacht veel bieders.

Het is misschien wel een van de meest typische Mondriaans die Piet Mondriaan ooit gemaakt heeft. Een olieverfschilderij met een stereotiep raster van horizontale en verticale lijnen rondom een centraal wit vlak. Met in de linkerbovenhoek een rood vierkant vlak en rechtsonder, als tegenwicht, een blauwe rechthoek. Een lichtgeel vierkant linksonder houdt de andere twee primaire kleuren mooi in balans. Dit is een schilderij dat iedereen direct als een Mondriaan zal herkennen. Een werk dat je zou kunnen afbeelden op koffiemokken en dekbedovertrekken.

Op 19 juni wordt Mondriaans Compositie met rood, geel en blauw uit 1927 te koop aangeboden op de avondveiling van impressionistische en moderne kunst bij Sotheby’s in Londen. En hoewel de richtprijs van 4,5 tot 6,5 miljoen pond (5,3 tot 7,6 miljoen euro) aan de voorzichtige kant is, verwachten ze bij Sotheby’s veel van dit schilderij. „Werken als deze komen maar zelden op de markt”, zegt Philip Hook, senior specialist bij Sotheby’s in Londen en bekend als schilderkunstexpert van het BBC-programma Antiques Road-show. „Dit is een absolute klassieker op het gebied van modernistische kunst. Zo puur en abstract, daarvan zijn er maar een paar. Als er een hiërarchie zou bestaan van kleuren in Mondriaans oeuvre, dan is een compositie van rood, blauw en geel precies wat je wilt hebben. Een ultieme Mondriaan.”

Piet Mondriaan (1872-1944) schilderde het werk toen hij in Parijs woonde. In 1917 had hij samen met collega Theo van Doesburg de fundamenten gelegd voor het neoplasticisme in een publicatie in het eerste nummer van hun tijdschrift De Stijl. Hun doel: de kunst langs rationele weg te zuiveren van alles wat nog enigszins aan de natuur herinnerde. In Parijs ontwikkelde Mon-driaan vanaf 1921 zijn radicale stijl die naar een volkomen geometrische en abstracte kunst zou leiden. Een stijl die, in de woorden van Philip Hook „een blauwdruk is geworden voor de esthetiek van het twintigste-eeuwse modernisme”.

Vlak nadat Mondriaan Compositie met rood, geel en blauw geschilderd had, stelde hij het doek op 12 maart 1927 samen met twintig andere recente werken tentoon in De Klomp, een destijds nieuwe federatie van Nederlandse schilders in Parijs. Twee jaar later werd het kunstwerk gekocht door Werner Max Moser (1896-1970), een Zwitserse architect die zelf een groot pleitbezorger was van het modernisme. Mondriaans schilderij bleef in de Moser-familie tot 1990, toen het op een veiling bij Christie’s in Londen verkocht werd. De huidige eigenaar is een Europese verzamelaar die anoniem wil blijven.

De laatste keer dat een vergelijkbaar werk van Mondriaan verkocht werd, was in 2009, op de veiling van de nalatenschap van modeontwerper Yves Saint Laurent. Die Mondriaan, Compositie met blauw, rood, geel en zwart uit 1922 werd toen geveild voor 21,5 miljoen euro. „Maar dat doek was een stukje groter”, aldus Hook. „Deze Mondriaan is met 38 bij 35 centimeter aan de kleine kant. Aan de andere kant: dit schilderijtje is zo smetteloos. En het zit zelfs nog in de oorspronkelijke lijst die Mondriaan ervoor gemaakt heeft. Ik verwacht echt een file aan kopers voor dit werk.” Hook verwacht dan ook dat de prijs te hoog zal zijn voor geïnteresseerde musea. „Zo’n dure Mondriaan is eigenlijk alleen door hele rijke privéverzamelaars nog te betalen.”

Het Haags Gemeentemuseum, dat een grote collectie Mondriaans beheert, is een van de Nederlandse musea die mogelijk geïnteresseerd zijn. Directeur Benno Tempel kent het werk en noemt het „een leuke Mondriaan” die hij zo aan de museumcollectie zou willen toevoegen. „Wij zouden graag nog zo’n neoplastisch werk hebben.” Maar ook Tempel verwacht dat de richtprijs van 7,5 miljoen euro vele malen zal worden overboden. „Voor ons is het dan niet meer haalbaar. Als je zo’n bedrag neertelt, moet dat wel zijn voor een werk waarvan je echt achterover slaat. Zoals dat destijds het geval was met de Victory Boogie Woogie, Mondriaans laatste schilderij.”

Bovendien, zegt Tempel, is er met de Mondriaans uit 1927 iets raars aan de hand. Veel van de werken die in De Klomp tentoongesteld zijn, hebben aanzienlijke schade opgelopen. „Die tentoonstelling duurde maar één dag, en toen Mondriaan de volgende dag zijn werken kwam ophalen, bleken ze door schoonmakers in kasten gesmeten te zijn. Bij sommige werken was de verf nog nat en was de schade enorm. Veel heeft de kunstenaar nog zelf geprobeerd te repareren, maar er zijn ook Mondriaans uit 1927 die met plakband bij elkaar gehouden worden.”

Het risico vindt Tempel daarom te groot. „Voor ik het kunstwerk zou willen kopen, zou ik heel goed willen bestuderen wat de staat ervan is. Daar is tijd voor nodig. En die tijd is er op een veiling niet.”

„Het is waar”, beaamt Hook, „dat sommige van de De Klomp-schilderijen al vroeg te lijden hadden van inadequate opslag.” Maar, verzekert hij: „Dit werk is een uitzondering. Het is in een ongebruikelijk goede en stabiele conditie.”