Belastingzaak VS is politiek dynamiet

Hoewel niet spectaculair, zijn de feiten in de affaire rond de belastingdienst in de VS manna voor de Republikeinen, maar voor Obama juist dynamiet.

Symboliek beheerst de affaire rond de Amerikaanse belastingdienst, die president Barack Obama in problemen heeft gebracht. Om zijn daadkracht te tonen, stuurde Obama gisteren directeur Steven Miller van de IRS weg, hoewel deze – net als Obama – lange tijd niet wist van het extra controleren van conservatieve groepen.

Even symbolisch is het optreden van de Republikeinse leiders, die gisteren eenheid stonden uit te stralen tijdens een persconferentie op de trappen van het Congres. Congreslid Michele Bachmann, Tea Party-lid, zei: „De macht om te belasten is de macht om te vernietigen.”

Het IRS-schandaal is in een paar dagen politiek dynamiet geworden. Sommige Republikeinen schermen al met een afzettingsprocedure voor Obama. Maar een onderzoek van de inspectie van het ministerie van Financiën laat een genuanceerder beeld zien. Volgens dat rapport, dat eerder deze week werd vrijgegeven, zijn er inderdaad grove fouten gemaakt. De fouten werden op een laag niveau gemaakt, door enkele overijverige medewerkers van de dienst. Dat het Witte Huis wist wat er gebeurde, blijkt (nu nog) nergens uit.

Dit is er gebeurd, volgens het onderzoek: in de zomer van 2010 proberen plotseling veel organisaties bij de IRS kwijtschelding te krijgen van hun belastingen. De IRS staat dat toe voor ngo’s of andere maatschappelijke organisaties, maar niet voor politieke bewegingen. Maar er is een schemergebied: een organisatie die zegt op te komen voor een politicus, krijgt geen kwijtschelding. Wie zegt te streven naar ‘burgerparticipatie’, maar in de praktijk een politieke agenda heeft, maakt veel meer kans. Een paar IRS-medewerkers formuleerden criteria om het kaf van het koren te scheiden. Ze letten vooral op de naam van de organisaties: wie ‘tea party’, ‘patriot’ of ‘9/12’ (genoemd naar een project van de conservatieve opinieleider Glenn Beck) in de naam droeg, werd apart gelegd.

Van de 202 organisaties die extra onderzoek kregen, hadden er 96 zo’n naam. Die groepen moesten extra informatie geven over hun geldschieters, hun doelstellingen en hun werkwijze. En, inderdaad: veruit de meeste verzoeken zijn afgewezen. Tot maart 2012 kreeg vrijwel geen enkele conservatieve groep kwijtschelding van belasting. Vooral het kantoor van de belastingdienst in Cincinnati valt op. Medewerkers leken daar extra gemotiveerd om door te vragen als er een aanvraag van een conservatieve groep binnenkwam. Superieuren zeiden volgens het rapport dat het criterium – het zoeken naar ‘rechtse woorden’ in een naam – niet deugde, maar de ondergeschikten pasten dat lange tijd niet aan.

In het voorjaar van 2012 bereikten de eerste signalen van misstanden de top van de dienst. Groepen gingen klagen bij Republikeinse Congresleden, en zij vroegen de top van de dienst om opheldering. Congresleden stuurden een boze brief naar IRS-directeur Steven Miller. En hoewel de Republikeinen zeggen dat Miller het probleem niet onder ogen wilde zien, veranderde de houding van de dienst na deze klacht drastisch. Plotseling kregen conservatieve groepen wél hun vrijstelling. Tussen 2010 en mei 2012 gebeurde dat tien keer, vanaf dat moment werden 44 aanvragen goedgekeurd, in nog geen jaar tijd.

Hoewel de Republikeinen het wel suggereren, is nergens uit gebleken dat Obama wist wat er gaande was bij de IRS. Laat staan dat hij er de hand in had. De belastingdienst is een apolitieke organisatie. De regering-Obama heeft zelfs nooit een volwaardige directeur aangesteld, Miller werkte al jaren als interim-directeur.

Een journalist vroeg Obama gisteren of hij niet op Richard Nixon was gaan lijken, de president die zijn tegenstanders wantrouwde en een web van intriges bouwde om ze dwars te zitten. Obama reageerde geprikkeld: „Lees de geschiedenisboeken, en trek je eigen conclusies.” Obama’s probleem lijkt inderdaad niet erg op dat van Nixon. Nixon was de spil in de steeds verder gaande sabotage van de Democraten. Obama lijkt verrast, en reageerde paniekerig door Miller meteen weg te sturen. Zijn probleem is eerder dat hij te ver afstaat van zijn eigen bureaucratie, en niet tijdig ziet wat er mis kan gaan.