Alle ruimte voor goed scenario

Tv-series als Borgen en The Killing van de Deense staatsomroep DR zijn internationale hitseries. Niet door hoge budgetten, maar door de vrijheid die scenario- schrijvers krijgen.

‘Halløj!’ Sidse Babett Knudsen belt als premier Birgitte Nyborg in Borgen

Bestaat er een specifiek Deens recept voor succesvolle televisieseries? Je zou het denken, met internationaal hoog aangeslagen hitseries als Borgen en The Killing, geflankeerd door iets minder bekende, maar evenzeer geprezen reeksen als The Bridge en The Protectors. Maar welk recept mondt uit in tegenpolen als Borgen en The Killing? Een groter verschil in toon en thema is nauwelijks denkbaar. De eerste is een warmbloedig, optimistisch relatiedrama rond een idealistische vrouwelijke premier, de tweede een ijzige, misantropische thriller rond een grimmige, eenzelvige vrouwelijke rechercheur.

„Ik wilde per se iets heel anders dan The Killing maken”, zegt de scenarioschrijver van Borgen, Adam Price: „Borgen is een politieke satire en een familiedrama. Ik wil laten zien hoe een openbaar ambt doordringt in het privéleven en relaties aantast, en wat de rol van de media daarbij is.” Price geniet van de nationale discussies die zijn serie losmaakt, zoals die over de ondergeschikte rol van de Philip, de inmiddels ex-echtgenoot van de vrouwelijke premier. „Mannen vonden Philip ongeloofwaardig, zo’n brave huisvader. Pas toen hij een affaire aanging, werd hij voor hen weer een man, terwijl vrouwen hem een slappeling noemden. Maar zijn vrouw moet hem eerst tweemaal als het ware castreren voor het zover komt.”

Wat Borgen, The Killing, The Bridge en The Protectors gemeen hebben, is dat ze gemaakt zijn in opdracht van de Deense nationale omroep, DR. En bij die omroep ligt wel degelijk voor een deel de verklaring van het succes van deze series.

DR is een staatsomroep als de BBC en bij wet verplicht programma’s in het belang van het volk te maken: nieuws, informatie en amusement. De omroep heeft een budget van circa 500 miljoen euro per jaar, zo’n 400 miljoen minder dan de Nederlandse publieke omroep. Geld is geen toverwoord bij kwaliteit. Het eerste seizoen van Borgen werd gemaakt voor circa 6 miljoen euro. Dat is veel voor Nederlandse begrippen, maar in de VS wordt anders gerekend. Alleen de pilot van Lost kostte al 10 miljoen euro. Een ongecompliceerde Nederlandse tv-serie kost de publieke omroep gemiddeld zo’n 2,5 ton per aflevering.Historisch drama of met buitenlandse locaties meer. Het geld van de Nederlandse televisie gaat zitten in kwantiteit. Elke omroep houdt zo zijn ‘eigen identiteit’ op. DR concentreert zich op enkele dramaseries per jaar, die alle ruimte krijgen.

Volgens de Britse journalist Patrick Kingsley werden de Deense televisiemakers geïnspireerd door het internationale succes van Deense filmregisseurs als Lars von Trier en Thomas Vinterberg in de jaren 90. Dat gaf de televisiemakers zelfvertrouwen en durf om internationale ambities te tonen.

Het belangrijkste inzicht noemt DR zelf: zorgen voor één visie. Dat betekent, zoals Lauren Collins het formuleerde in een artikel in The New Yorker, dat de scenarioschrijver de koning is. Het is een opvatting die gemeengoed is bij tv-makers en beschouwers: bij kwaliteitsseries gaat het om auteurstelevisie.

Bij grote Amerikaanse tv-series is de bedenker en schrijver van de serie de baas: hij is wat Amerikanen de showrunner noemen. De showrunner is van het gewicht dat bij film de regisseur heeft: de verantwoordelijke die het artistieke proces stuurt en leidt. En, niet onbelangrijk bij de gefragmenteerde plots van tv-series: degene die het overzicht houdt.

De status van de functie werd enorm opgewaardeerd toen David Chase, bedenker en auteur van The Sopranos, als showrunner de eigen identiteit van de serie zes seizoenen lang (tussen 1999 en 2007) meticuleus bewaakte en zorgdroeg voor de kwaliteit. Na hem deed Matthew Weiner, scenarist bij The Sopranos, hetzelfde bij het door hem bedachte Mad Men.

De Denen keken het af van de Amerikanen. In de jaren 90 ging de leiding van DR in Los Angeles leren hoe tv-series werden gemaakt. Daar pikten ze deze aanpak op, schrijft Collins. De Deense scenarist wordt sindsdien in de watten gelegd en krijgt alle tijd om een idee te ontwikkelen en uit te werken.

Zo werd een milieu gecreëerd waarin Søren Sveistrup (bedenker, auteur en showrunner van The Killing) en Adam Price (bedenker, auteur en showrunner van Borgen) konden gedijen. Kwaliteit werd een keuze voor DR. Op het populaire tijdstip voor series, zondagavond acht uur, moet origineel werk worden vertoond. Geen remakes, geen boekbewerkingen.

Dat was geen vlucht naar een select publiek. Integendeel. Kwaliteit is een commerciële keuze, verkondigde Matthew Weiner eens – om te verklaren waarom na vier jaar leuren met zijn Mad Men-script de betaalzender AMC toehapte. AMC was jaloers op concurrent HBO, dat met The Sopranos niet alleen een artistieke triomf boekte, maar ook winst maakte. Met avontuurlijke, vernieuwende televisie kun je veel mensen bereiken. Dat is wat de bazen bij DR begrepen.

DR hoeft geen winst te maken, maar streeft wel naar een zo groot mogelijk publiek. „Ons werk is niet om avant-garde te zijn”, zegt Nadia Kløvedal Reich, hoofd van de afdeling fictie, in The New Yorker. „Het is onze opdracht om verdomd goeie verhalen te vertellen waarmee kijkers zich kunnen identificeren en die ons iets vertellen over de maatschappij waar we in leven.” En Morten Hesseldahl, directeur cultuur van DR, stelde: „Als publieke omroep wil je de kijkers niet alleen kennis bijbrengen, je wilt ze ook helpen om verstandig te zijn.”

Dat zijn vrome wensen, het is geen recept. Ook op dit punt is het verschil groot tussen Sveistrup en Price in hun hitseries. Wat zou de educatieve waarde van The Killing moeten zijn? En is het maken van een thriller van twintig uur (zolang duurt het eerste seizoen van The Killing) niet très avant-garde?

Terwijl bij Borgen het wensdenken manifest is. Een vrouw premier maken was een voorbeeld scheppend idee. Actrice Sidse Babett Knudsen speelde de eerste vrouwelijke Deense premier op tv, een jaar voordat Helle Thorning-Schmidt dat in het echt werd. De burgers volgden hun fictie. Televisie werd werkelijkheid. De serie had het volk verstand gevoerd.Price geeft ook toe dat de wereld willen verbeteren in zijn aard ligt. Borgen is een ode aan de democratie. Price wil niet het cliché van een cynisch en verziekt wereldje opvoeren. En als het moet, bestrijdt hij ook cynisme en opportunisme bij DR, zoals in seizoen 3 gebeurt.

In een interview met deze krant vertelde Price dat hij zich ergerde aan het streven naar een groot publieksbereik bij zijn eigen DR: „Ze denken commercieel: Hé, dit moet smeuïger, want we moeten de kijkers behagen.” Als voorbeeld gaf Price hoe DR voor de Deense verkiezingen van 2011 een lijsttrekkersdebat organiseerde: als een handbalwedstrijd in een stadion, met cheerleaders en gespreksleiders met scheidsrechtersfluitjes. „Dat leek een leuk idee, maar het haalde de politiek naar beneden. Politiek hoeft niet heilig te zijn, maar het moet serieus zijn.” Zie ook: Borgen, seizoen 3.

Dvd Borgen, seizoen 3 verschijnt op 28 mei. Voorpremière 24, 25, 26 mei in het Amsterdam Series Weekend. Inl: www.amsterdamseriesweekend.com