Adres: Grebbeberg

40.000 portretten die de vermaarde Amsterdamse fotograaf Jacob Merkelbach tussen 1913-1969 maakte, staan online. Jessica Voeten redt enkele geportretteerden van de vergetelheid.

Ze heeft zich gehuld in zijn kostuum, met zijn overhemd en stropdas. Het robuuste sieraad, een officierskruis, hangt aan een ring, een trouwring? Het portret, uit een serie van vijf, dateert van 1943. De administratie van Atelier Merkelbach vermeldt: „Mevr. Landzaat. Noorder Amstellaan 114, Tomatenstraat 244 ’s-Gravenhage, Grebbeberg.” Als vrouw van een beroepsmilitair was Wilhelmina Gerharda Landzaat-Van den Nieuwenhuizen, Amsterdamse van geboorte, gewend te verhuizen. Dit laatste adres onderstreept haar trieste blik: de beruchte Greb. De plek waar haar man sneuvelde op de derde oorlogsdag, 13 mei 1940. Drie dagen na de capitulatie is ze hem zelf gaan zoeken. Aan de oostzijde van de door de Duitsers in brand geschoten commandopost in het Paviljoen bij Ouwehands Dierenpark op de Grebbeberg identificeerde ze hem aan de hand van een zegelring en brillenkoker. In 1942 heeft ze een huisje laten bouwen op die plek. Ze zou er voorgoed blijven wonen.

Het kan niet anders of tijdens de fotosessie dacht ze aan de voorgaande sessies bij Merkelbach. In 1927, ze was vier jaar getrouwd met Willem Pieter Landzaat, liet ze hun tweejarig zoontje fotograferen tussen zijn speelgoed en poseerde met hem, lachend. Drie jaar later kwam ze terug met man en kind, waarschijnlijk kort voor het gezin uit Amsterdam vertrok. Een hecht gezin, dicht bij elkaar. De jongen heeft de mond van zijn moeder, de oren van zijn vader. Tijdens de mobilisatie in 1940 ging majoor Landzaat op de foto in vol ornaat. Het portret droeg na de bevrijding bij aan zijn heldenstatus, bekroond met de postume Militaire Willems-Orde. „Als de oorlog uitbreekt moet je mij niet terug verwachten”, had hij gezegd, „Terugtrekken mag en kan ik niet en mij overgeven zal ik nooit.” Op 10 mei 1940 vertelde ze dit aan haar zoon. Ook hij ging naar Merkelbachs studio, in 1954, als luitenant-ter-zee der 2de klasse op H.M.S. de Zeven Provinciën. Zijn moeder maakte nog mee dat Wilhelm Gerhard Landzaat, inmiddels kapitein, adjudant werd van prins Bernhard. Twee maanden later, op 19 december 1967, overleed ze. De gedenksteen met vogelbad die ze in haar tuin voor haar man had geplaatst, kwam op haar graf.

Op redeenportret.nl staan meer portretten van J. Merkelbach, onder meer van het gezin Landzaat.