Vertrouwen in wetenschap bedreigd

Door hoge publicatiedruk wordt onderzoek soms mooier voorgesteld dan het is, stelt de KNAW vandaag in een rapport. „Het systeem dreigt oververhit te raken.”

Het vertrouwen in de wetenschap in Nederland staat onder toenemende druk. Dat concludeert de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) in een vandaag verschenen rapport.

Van wetenschappers wordt steeds meer verwacht dat hun onderzoek economisch nut heeft. Dat kan ertoe leiden dat ze te hoge verwachtingen scheppen over hun onderzoek en valse claims maken, om maar onderzoekssubsidie te ontvangen. Ook staan wetenschappers onder toenemende druk om meer artikelen te publiceren, in zo hoog mogelijk aangeschreven tijdschriften. Dit kan ertoe leiden dat onderzoeksresultaten mooier worden voorgesteld dan ze in werkelijkheid zijn.

Deze trends vormen een bedreiging voor het vertrouwen in de wetenschap, schrijft de KNAW in het rapport Vertrouwen in Wetenschap. Het rapport is opgesteld in opdracht van voormalig staatssecretaris Zijlstra van Onderwijs, die wilde weten hoe het vertrouwen in de wetenschap kan worden versterkt. In Nederland speelden de afgelopen jaren een aantal zaken rond wetenschappelijke fraude en sloppy science, onder andere die van Diederik Stapel.

De conclusie van het rapport, gebaseerd op diverse recente onderzoeken, is dat het vertrouwen in de wetenschap in Nederland nog steeds groot is. Maar er zijn wel risico’s. „Er dreigt oververhitting van het systeem”, zegt Keimpe Algra, voorzitter van de commissie die het rapport opstelde. Algra is hoogleraar Geschiedenis van de filosofie aan de Universiteit Utrecht.

De rat race om vernieuwend en economisch nuttig onderzoek te doen, is een groeiend risico voor de wetenschap, zegt Algra. Die rat race zorgt ervoor dat er te weinig tijd en belangstelling is om opzienbarend onderzoek van anderen over te doen en te controleren. Daar komt nog bij dat tijdschriften liefst origineel onderzoek plaatsen. Negatieve resultaten publiceren ze bij voorkeur niet. Ook wordt peer review, het beoordelen van artikelen van anderen, te weinig gewaardeerd. Dat alles ondermijnt de interne controlesystemen van de wetenschap.

Volgens de commissie dreigt de wetenschap ook te zeer verstrengeld te raken met de overheid omdat die vaker om adviezen en onderzoek vraagt. Uit de resultaten pikt elke politieke partij wat haar het beste uitkomt. Het is ook onduidelijk waarom de ene keer de ene onderzoeksgroep een opdracht krijgt en de andere keer weer een andere. Zo kan het idee ontstaan dat wetenschappers ingehuurd kunnen worden om een bepaald, vooropgesteld resultaat te leveren. Dat tast de onafhankelijkheid van de wetenschap aan. „Die onafhankelijkheid is een essentiële voorwaarde voor vertrouwen”, zegt Algra.