Vandaag fraudedebat met Weekers: is hij morgen nog staatssecretaris?

Staatssecretaris Weekers zal vandaag met een overtuigend verhaal moeten komen wil zijn positie in de Kamer niet ter discussie komen te staan. Foto ANP / Martijn Beekman

Staatssecretaris Frans Weekers (Financiën, VVD) moet zich vanaf vanmiddag in een Kamerdebat verantwoorden voor massale fraude met toeslagen, onder anderen door Bulgaren die de huur- en zorgtoeslag misbruikten. De kritiek in de Kamer op Weekers is groot: hij en zijn ambtenaren zouden, ondanks vele signalen, te lang te weinig hebben gedaan. Overleeft hij het debat van vandaag?

Wat is er ook alweer precies aan de hand met de toeslagen?

De ophef rond de fraude met toeslagen begon op zondag 21 april. Toen bleek uit uitzendingen van RTL Nieuws en KRO Brandpunt dat Oost-Europese bendes op grote schaal fraude plegen met onterecht aangevraagde toeslagen en uitkeringen in Nederland. De bendes kunnen Bulgaarse burgers met een vervalste werkgeversverklaring naar Nederland halen en ze hier inschrijven. Na die inschrijving kunnen de Bulgaren met een burgerservicenummer een bankrekening openen en toeslagen aanvragen. De fraude kan plaatsvinden omdat pas achteraf gecontroleerd wordt of een uitkering terecht is uitgekeerd.

De Bulgaarse zaak blijkt slechts het topje van de ijsberg, want Weekers liet vrijdag aan de Kamer weten dat fraude met bijvoorbeeld de zorg- en huurtoeslag veel vaker voorkomt. RTL berichtte gisteravond nog over Polen die onterecht honderden euro’s opstrijken. Weekers meldde dat de opsporingsdienst Fiod weet van het bestaan van 280 gevallen van ‘systeemfraude’, waarbij zo’n 16,6 miljoen euro in het geding is. In 85 procent van de gevallen blijkt er een organisatie achter te zitten.

In totaal blijkt er voor minimaal 95 miljoen euro met toeslagen te zijn gefraudeerd, wat 8 procent is van het totaal (1,2 miljard euro) wat de Belastingdienst nog aan vorderingen heeft uitstaan. Naast de 280 zaken die opsporingsdienst Fiod afhandelde, loopt het onderzoek nog rond vijftien fraudezaken, waaronder de Bulgaarse zaak.

Waarom is er zoveel kritiek op staatssecretaris Weekers?

Na de uitzending van Brandpunt vroegen veel partijen in de Kamer zich af of Weekers van de grootschalige fraude op de hoogte was en zoniet, of hij dan niet op de hoogte had moeten zijn. Weekers heeft vanaf het begin volgehouden dat hij wist dat fraude met toeslagen vaak voorkomt, maar hij ontkent geweten te hebben van de Bulgaarse zaak. De Belastingdienst bleek wel al sinds juni vorig jaar van de Bulgaarse fraude te weten. De Algemene Rekenkamer waarschuwde Weekers meerdere keren voor de fraudegevoeligheid van het toeslagensysteem.

Gisteravond kwam daar nog een nieuwe onthulling van RTL Nieuws bij: Weekers blijkt een anderhalf jaar oud rapport van de Belastingdienst waarin alle gevallen van systeemfraude worden opgesomd niet naar de Kamer te hebben gestuurd, ondanks een unaniem verzoek daartoe van het parlement. Het rapport gaat over de werkwijze van de daders, waar ze vandaan komen en wat voor straffen ze hebben gekregen van de rechter. CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt reageerde gisteren ontstemd op het “achterhouden” van dit rapport:

Twitter avatar PieterOmtzigt Pieter Omtzigt We hebben drie keer om overzicht toeslagenfraudes gevraagd en kregen het niet. Doelbewust achtergehouden dus.

Weekers zelf stelde eerder dat de betrokken uitvoeringsinstanties de toeslagenfraude sinds vorig jaar “adequaat” hebben aangepakt. De oppositiepartijen betwijfelen echter zeer of Weekers voldoende heeft gedaan. Ook is de oppositie woedend over de manier waarop Weekers de Kamer de afgelopen weken heeft geïnformeerd. Zo zette hij kwaad bloed door een interview te geven aan EénVandaag terwijl de Kamer op dat moment nog in afwachting was van een brief van Weekers met daarin een feitenrelaas over de kwestie. Daar kwam gisteren dus nog bij dat Weekers verzuimd heeft een rapport van de Belastingdienst naar de Kamer te sturen.

Lees hier het feitenrelaas van Weekers terug:

Heeft Weekers inmiddels maatregelen tegen de fraude aangekondigd?

Dat wel. Afgelopen vrijdag schreef Weekers in een brief aan de Kamer dat nieuwe aanvragers voor bijvoorbeeld huur- of zorgtoeslag in de toekomst langer moeten wachten op hun geld. Anders dan nu gaat de Belastingdienst eerst de gegevens van de aanvrager checken. Behalve meer controle bij de poort wil Weekers dat aanvragers ook geen voorschot meer krijgen als er een vermoeden is van fraude rond de aanvrager of als het gaat om een dubieus adres.

Een belangrijke vraag voor het Kamerdebat van vandaag is of Weekers deze maatregelen niet al veel eerder had moeten nemen, zegt de chef van onze Haagse redactie Jeroen van der Kris:

“De oppositie wil het debat breder dan alleen de Bulgaarse zaak trekken en oordelen over of Weekers in het algemeen voldoende tegen de fraude met toeslagen heeft gedaan. Hij zegt te hebben geweten dat het vrij gemakkelijk was om op systematische wijze grootschalige fraude te plegen. De vraag is dus: heeft hij de afgelopen jaren voldoende gedaan om het systeem veiliger te maken?”

CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt is, net als andere Kamerleden van de oppositie, zeer kritisch over de acties en uitleg van Weekers.

CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt is, net als andere Kamerleden van de oppositie, zeer kritisch over de acties en uitleg van Weekers. Foto ANP / Evert-Jan Daniels

Hoe groot is de kans dat Weekers moet opstappen?

Dat hangt echt nog af van hoe het debat, dat om 15.45 uur begint en naar verwachting tot laat op de avond duurt, zal lopen. Weekers moet hoe dan ook met een overtuigend verhaal komen als het gaat om de vraag of hij voldoende daadkrachtig heeft opgetreden. Ook moet hij de indruk wegnemen dat hij informatie voor de Kamer heeft achtergehouden. De voortekenen zijn al met al niet al te gunstig, zegt Van der Kris:

“Hij heeft het de afgelopen weken niet handig gedaan, zeker niet in de communicatie. De oppositie was ongemeen fel over bijvoorbeeld die uitgestelde Kamerbrief, dat zie je niet vaak. Weekers heeft beloofd veel te gaan veranderen, maar daarbij heeft hij ook de medewerking van zijn eigen mensen nodig. Juist ambtenaren van de Belastingdienst beklaagden zich eerder over hem. De vraag is daarom of de Kamer er voldoende vertrouwen in heeft dat Weekers voor echte verandering kan zorgen.”

Zijn eigen VVD zal Weekers naar verwachting ondanks alles onvoorwaardelijk steunen. Coalitiepartner PvdA heeft zich op de vlakte gehouden en wacht het debat van vandaag af. De vraag is vooral wat de oppositiepartijen doen. Als de voltallige oppositie een motie van wantrouwen tegen Weekers steunt, is het de vraag of hij zijn eigen positie nog houdbaar vindt. Van der Kris:

“Interessanter dan de inhoud van het gisteren gelekte document is de reactie van de oppositie daarop. CDA en D66 zeggen het nog niet hardop - dat is staatsrechtelijk niet netjes voor een debat - maar ze lijken het echt wel te hebben gehad met deze staatssecretaris. En nu komt daar dus dat verhaal over die Polen nog bij. Het stapelt zich wel erg op. Weekers zal nu waarschijnlijk nadenken over de vraag wat hij moet doen, als alleen de coalitie hem nog steunt.”

Het Kamerdebat met Weekers is vanaf 15.45u rechtstreeks te volgen via NOS Politiek24. nrc.nl doet de hele middag en avond uitgebreid verslag van het debat.