De slag, niet de oorlog

Een van de relatief prettige gevolgen van de bezuinigingen op de publieke omroep is de verwachte (en toegezegde) toename van het aantal aangekochte programma’s: series, speelfilms, documentaires. De documentaire The Gatekeepers, gisteren onverkort op prime time uitgezonden door de VPRO, was een voorproefje dat naar meer smaakte.

Eigenlijk is de Israëlische film van Dror Moreh meer een document dan een documentaire, maar dan wel een heel zeldzaam document. Zes voormalige topmannen van de binnenlandse veiligheidsdienst Shin Bet (SB), tussen 1980 en 2011, spreken vrijuit over hun activiteiten, hun morele en tactische dilemma’s en de politieke effecten. Dat is in bijna geen ander land denkbaar.

Israël kent naast de buitenlandse geheime dienst Mossad een apparaat dat in eigen land en in de bezette gebieden ruim een miljoen vijanden eronder moet zien te houden. Een van de zes maakt openlijk de vergelijking met hoe de nazi’s in Europa de door hen bezette landen bestuurden.

Alle SB-agenten moeten vloeiend Arabisch kunnen spreken en lezen, ook tussen de regels door. In elk dorp wordt na een bijna antropologische studie van clans en families de beste verklikker geselecteerd. In de eigen SB-gevangenissen zou je, zo wordt trots gemeld, „zelfs bekennen dat je Jezus hebt vermoord”.

Ook worden tegenstanders op afstand gedood, met bombardementen of explosieve telefoons: „Als het om terreur gaat, bestaat er geen moraal.”

De interessantste spreker is Avraham Shalom, hoofd SB tussen 1980 en 1986. In zijn rode bretels lijkt hij wel een emeritus professor. Shalom bekent dat het leger soms een door zijn dienst gearresteerde terrorist lynchte. Hij wilde liever geen proces.

Tegelijkertijd erkent hij dat dit beleid uiteindelijk contraproductief ging werken, niet op ethische gronden, maar omdat je zo wel keer op keer een slag kunt winnen, maar nooit de oorlog.

Die overweging is ook de vermoedelijke achtergrond van al deze openhartigheid. Alle zes komen min of meer tot dezelfde conclusie, en niet alleen omdat je, zoals een van hen zegt, „je na je pensioen vanzelf een beetje links wordt”.

Uit Israël komen de laatste jaren veel interessante speelfilms en documentaires, omdat de onderwerpen ertoe doen en voortgedreven worden door dat magische begrip ‘urgentie’. Dat is curieus genoeg ook het geval in recente films uit Iran.