Braziliaanse honger naar cultuur

Nergens trekken tentoonstellingen dagelijks zo veel bezoekers als in Brazilië Banco do Brasil besloot zijn hoofdkantoor in Rio te verbouwen tot cultureel centrum Fiscaal aantrekkelijk, en het werkt

Toen de directeur van het New Yorkse Metropolitan Museum vorig jaar op bezoek was bij zijn collega van het Centro Cultural do Banco do Brasil (CCBB) in Rio de Janeiro, vroeg hij zich jaloers af hoe het de Braziliaan lukt zo’n groot en divers publiek te trekken. Gepoederde dames op leeftijd stappen samen met fabrieksarbeiders door de hoge expositieruimtes. Kinderen uit de sloppenwijken volgen educatieve programma’s samen met kinderen van de rijkste privéscholen.

Marcelo Martins Mendonça, directeur van het CCBB lacht gevleid als hij de anekdote vertelt. „Het is de diversiteit van de programmering”, verklaart hij. „Vorige maand was er een expositie over animatie, nu een overzicht van historische Braziliaanse fotografie. De toegang is gratis, ook dat speelt natuurlijk een rol.”

Het CCBB had vorig jaar de tentoonstelling met het op één na hoogste aantal bezoekers per dag ter wereld (Masterpieces from the Mauritshouse in Tokio stond op nummer één). In Rio de Janeiro kwamen dagelijks gemiddeld 7.928 mensen kijken naar de expositie Amazonia, over kunst uit het Amazonegebied. De Britse beeldhouwer Antony Gormley trok dagelijks 6.909 mensen, goed voor een zevende plaats.

Opvallend, zo noemde The Art Newspaper de Braziliaanse ‘honger’. Het Britse maandblad zet jaarlijks de meest bezochte exposities op een rij. Het was geen toevalstreffer dat het CCBB zo hoog eindigde. In 2011 voerde het de lijst zelfs aan met een tentoonstelling in Rio over de Nederlandse etser M.C. Escher (9.677 bezoekers per dag). Dit jaar staan er vier tentoonstellingen van het CCBB in de top-20. Drie in Rio de Janeiro, één in São Paulo.

Fiscaal aantrekkelijk

Banco do Brasil, de oudste bank van Brazilië, besloot halverwege de jaren tachtig haar oude hoofdkantoor in het centrum van Rio de Janeiro te verbouwen tot cultureel centrum. Dat gebouw wachtte op een nieuwe bestemming sinds het hoofdkantoor in 1960 verhuisd was naar Brasília, de nieuwe hoofdstad van Brazilië. Bedrijven mochten in die tijd investeringen in cultuur grotendeels van de belastingen aftrekken. De bank investeert nu jaarlijks ruim 30 miljoen real (zo’n 11,5 miljoen euro) in cultuur, daarvan is ongeveer 40 procent aftrekbaar.

Het culturele centrum in Rio was meteen populair. De eerste drie maanden kwamen 200.000 mensen naar de expositie over de schrijver Machado de Assis. Nu komen er 2,2 miljoen bezoekers per jaar.

Het succes bracht Banco do Brasil ertoe ook in São Paulo en Brasilia vestigingen te openen. In juni opent een vierde, in Belo Horizonte, de op drie na grootste stad van Brazilië. Het zijn stuk voor stuk oude bankgebouwen met veel historische waarde. Het neoclassicistische gebouw in Rio met zware, marmeren vloeren biedt ruimte aan twee permanente tentoonstellingen en heeft 1.500 vierkante meter beschikbaar voor tijdelijke exposities. Verder zijn er drie theaters, twee bioscopen en een bibliotheek. Exposities zijn gratis, films en theater goedkoop.

Interactieve installaties

Uitgangspunt van het CCBB is het toegankelijk maken van cultuur voor iedereen. Onder andere met hulp van interactieve installaties. Bij Escher werden bekende werken levensgroot nagebouwd waarin bezoekers zich konden laten fotograferen. Tijdens de expositie over animatie kon iedereen met hulp van een computer zelf geanimeerde filmpjes maken.

„Wij werken anders dan in Europa, waar culturele instellingen vaak een vaste curator hebben”, zegt directeur Mendonça. „Voor ieder project zoeken we de beste mensen. Jong Braziliaans talent, maar ook gevestigde internationale namen.”

Dat zorgt volgens Mendonça voor variëteit en kwaliteit. Exposities over exotische landen worden afgewisseld met impressionisme of een solo van de Chinese kunstenaar Cai Guo-Qiang. Bovendien kan iedereen met een goed idee jaarlijks een plan indienen bij CCBB.

De toegankelijkheid toont zich niet alleen in de bezoekaantallen. Een tv-programma portretteerde onlangs een kunstenaar die als kind op straat leefde. Hij gebruikte drugs, at uit vuilnisbakken. Gratis water en een schone wc trokken hem als kleine jongen naar het CCBB, waar hij werd gegrepen door de schoonheid van de kunst. Hij gooide zijn leven om en ging naar school. „Bij CCBB kwam ik voor het eerst in aanraking met kunst en cultuur”, zegt Adilson Dias da Silva. „Het veranderde alles. Kunst leerde me dat leven ook anders kan.”

    • Floor Boon