Hier windt u zich over 5 jaar over op

Geweldig instituut, die Rekenkamer, maar wie luistert ernaar? Vrijdag herinnerde de Volkskrant ons eraan dat de Rekenkamer al een jaar of zeven waarschuwt voor de fraudegevoeligheid van de 12 miljard euro aan toeslagen die onze Belastingdienst elk jaar uitdeelt. In 2009 had de controleur van onze overheidsuitgaven het bijvoorbeeld al over ‘spookbewoners’. Nu staan dit soort lui beter bekend als ‘spookburgers’; Bulgaren die even het land binnenflitsen om tienduizenden euro’s aan huurtoeslag en zorgtoeslag op te halen.

Het Financieele Dagblad constateerde dezelfde dag dat de Rijksoverheid nogal veel geld toelegt op de Wijkertunnel die het Rijk samen met ING en Commerzbank bouwde bij Beverwijk. Het plan was even simpel als dodelijk: de banken schoten de financiering voor, de staat zou voor het gebruik van de tunnel betalen. De bouw kostte de banken 185 miljoen euro. De staat betaalde inmiddels al 386 miljoen aan de banken. Dat bedrag loopt nog op, want pas in 2026 kan de staat stoppen met tol betalen aan de banken die een meer dan dikke winst maken. Ook hiervoor waarschuwde de Rekenkamer – in 1993 al.

Slimme gasten bij die Rekenkamer dus. Slimme gasten met vooral heel veel gezond verstand. Want je hoeft niet gestudeerd te hebben om in te zien dat ons toeslagensysteem verdacht veel lijkt op gratis geld uitdelen. Over die toeslagen maakt ook de Tweede Kamer zich al langer zorgen; staatssecretaris na staatssecretaris beloofde beterschap, maar vervolgens deden zij en hun ambtenaren er weinig tot niks mee. Geen tijd, geen mankracht, geen zin, of het bedenken van nieuwe toeslagen ging voor. Want cadeautjes uitdelen is zo veel leuker dan controleren waar al die euro’s precies heen gaan.

Laat dat nou precies de kerntaak zijn van de Rekenkamer. Elk jaar weer probeert de Rekenkamer monter de noodzaak van controle over te brengen aan regering en Tweede Kamer. Woensdag is het ‘verantwoordingsdag’, dan geeft de Rekenkamer haar oordeel over het beleid van de overheid. Er is heus aandacht voor, maar uiteindelijk ligt Den Haag wakkerder van de voorspellingen van het Centraal Planbureau dan van Woensdag Gehaktdag.

U en ik hoeven ons natuurlijk niks aan te trekken van die Haagse desinteresse. Dus laten wij eens kijken waar de Rekenkamer zich nu bezorgd over toont. Dan kunnen we ons alvast voorbereiden op de schandalen van de toekomst. Ik sla ‘kleine’ kwesties, zoals zorgen over de IT-projecten van de overheid, even over (die zijn natuurlijk niet echt klein, struin vooral eens rond op de website). De Rekenkamer maakt zich momenteel zorgen over twee zulke grote kwesties dat het moeilijk is om er niet een klein beetje bang van te worden.

De eerste zorg is het immense bedrag – 465 miljard euro – waarvoor de overheid sinds de financiële crisis garant is gaan staan. Bijvoorbeeld via de Nationale Hypotheek Garantie en via de Europese noodfondsen, die zijn opgetuigd om landen als Griekenland te redden. Dat bedrag is tussen 2008 en 2011 bijna verdubbeld, van 42 procent van het bruto binnenlands product naar 77 procent (actuelere cijfers volgen deze zomer). Dit is nog buiten de impliciete garantie voor omvallende banken.

Nou is het bepaald niet zo dat de Rekenkamer beweert dat de overheid 465 miljard euro aan verlies gaat lijden. Deze garanties heten „risico’s voor de overheidsfinanciën”. Ze kúnnen worden ingeroepen. Maar de Rekenkamer stelt er wel een paar nuttige vragen bij: misschien kan de minister van Financiën vertellen hoe hij die risico’s denkt te beheersen? En: is het nodig dat 70 procent van de mensen met een hypotheek een garantie krijgt?

Andere zorg zijn de Europese noodfondsen. Kees Vendrink, voormalig GroenLinks-Kamerlid en nu van de Rekenkamer, wijst er telkens op dat er weinig tot geen controle is op waar het geld uit de noodfondsen naartoe gaat. Let wel, het gaat ook hier om honderden miljarden euro’s.

Op beide grote zorgen zijn er tot nu toe geen geruststellende antwoorden gekomen. Meer inzicht in de risico’s komt er niet, de staat maakt geen haast met de afbouw van de garanties, en de EU heeft wel wat anders aan haar hoofd dan controleren waar de honderden miljarden uit de noodfondsen aan besteed worden.

Wat denkt u, heb ik u net op gezag van de Rekenkamer de schandalen van de toekomst geschetst of niet?

Marike Stellinga schrijft op deze plek elke zaterdag over politiek en economie.