Het wordt minder leuk

De Belastingdienst heeft het té leuk gemaakt. Dat is de heersende opvatting in politiek Den Haag, nu er grootscheepse fraude met toeslagen, georganiseerd vanuit Bulgarije, aan het licht is gekomen. Dat is dan nog maar één van de 280 fraudeaffaires waarvan staatssecretaris Frans Weekers (Financiën, VVD) recent melding maakte.

Politieke vragen die deze bewindsman dinsdag in de Tweede Kamer heeft te beantwoorden zijn: wat wist hij van deze oplichtingspraktijken, wat had hij moeten weten en spreekt hij de waarheid als hij zegt dat hij van de Bulgaarse toeslagenfraude pas sinds kort op de hoogte is? De antwoorden zijn van belang; er is niet veel meer nodig, voordat in elk geval oppositiepartijen het vertrouwen in Weekers opzeggen.

Als hij inderdaad wel eerder van deze fraude wist, terwijl hij op televisie en in schriftelijke mededelingen aan de Kamer het tegendeel heeft beweerd, staat vast dat de positie van de staatssecretaris onhoudbaar is geworden.

Maar al was er de suggestie dat ambtenaren van de Belastingdienst hebben beweerd dat Weekers op de hoogte was van de Bulgaarse fraude, het lijkt erop dat hun ongenoegen zich vooral richt op het feit dat ‘Den Haag’, en dus ook Weekers die sinds oktober 2010 staatssecretaris van Financiën is, zich al jaren doof houdt voor hun waarschuwingen dat het toeslagensysteem fraude uitlokt.

Uit hun reacties op het interne internetsysteem van de Belastingdienst, openbaar geworden dankzij RTL, spreekt grote frustratie. „Dit is al tijden bekend. Maar luisteren naar de werkvloer is er niet bij.” Ook zijn er beweringen dat „meneer Weekers gewoon zit te jokken”. In een brief aan de Tweede Kamer heeft de staatssecretaris zelf geschreven dat hij pas op de hoogte van de Bulgaarse belastingdiefstal werd gesteld kort voordat hij door het televisieprogramma Brandpunt werd bevraagd.

Als Weekers niet bekend was gemaakt met deze fraude, is dus de vraag: had hij er niet van moeten weten? Horen zijn ministerie en de Belastingdienst niet zodanig alert te zijn dat de politieke top van dit soort netelige kwesties op de hoogte wordt gebracht, net zoals minister Asscher (Sociale Zaken, PvdA) die wel was geïnformeerd?

Weekers heeft in de Kamer gezegd dat hij „liever iets eerder” van de kwestie had gehoord. „Het is echter niet zo dat dit per se op mijn bureau had moeten belanden.” Dat nu duidt op onderschatting van het belang daarvan. Het gaat hier niet om zomaar één fraudegevalletje, het gaat om systematisch misbruik dat de zwakte van het toeslagenstelsel blootlegt.

Tot nu toe is uitgangspunt bij de toeslagen dat uitbetalen aan de burger prioriteit geniet boven de controle of de gegevens die hij verstrekte wel kloppen. Door deze aanpak kon het misbruik door Bulgaren zo grootschalig worden.

Deze affaire komt de Belastingdienst, de laatste jaren opgezadeld met nieuwe taken en inkrimping en gehinderd door falende ICT-faciliteiten, niet alleen maar slecht uit. Directeur-generaal Peter Veld noteerde op het interne internetsysteem dat de Belastingdienst de aandacht voor de affaire kan benutten: „Dat helpt om straks in gesprek met de Tweede Kamer steun te krijgen voor maatregelen die een einde maken aan deze fraudepraktijken. Want hoe we de controle rondom toeslagen inrichten, hangt voor een belangrijk deel af van politieke keuzes.”

Daarmee slaat hij de spijker op de kop. Het was een politieke keuze om de Belastingdienst de uitvoering van de zorgtoeslag, het kindgebonden budget, de huurtoeslag en de kinderopvangtoeslag op te dragen. Het was ook een politieke keuze om daarbij de dienstverlening boven de controle te stellen en zo een systeem te introduceren dat niet fraudebestendig is gebleken. Noem het naïviteit.

Het zal ook een politieke keuze moeten zijn om dit terug te draaien. Dat is het voornemen in een brief die het kabinet vrijdag naar de Kamer heeft gestuurd. Weekers zal dat nu, als hij van de Kamer mag blijven, moeten uitvoeren met steun van diezelfde Kamer.

De onvermijdelijke consequentie is dat burgers langer op hun toeslagen zullen moeten wachten en zich meer aan controle zullen moeten onderwerpen. De Belastingdienst zal zijn slogan moeten herzien en het wat minder makkelijk gaan maken. Het is niet anders.