Het doorgeschoven hoofdpijndossier

Fraude met toeslagen was jaren mogelijk. „Onze grote frustratie”, zegt de ambtenaar.

DEN HAAG - Bijna alle drie miljoen gepensioneerden in ons land worden getroffen door een belastingwijziging die onder het kabinet-Rutte I werd doorgevoerd. Dat blijkt uit een analyse van loonstrookjes die in opdracht van staatssecretaris Weekers werd uitgevoerd. Vanmiddag werd staatssecretaris Frans Weekers door de Kamer ondervraagd. Dijkstra bv

In mei 2008 moest staatssecretaris Jan Kees de Jager (Financiën, CDA) zich meteen na het meireces in de Tweede Kamer melden, om uitleg geven aan boze Kamerleden. Ze hadden in de krant moeten lezen dat het misliep met de huur- en zorgtoeslagen. De Jager had de Kamer niet goed geïnformeerd. De staatssecretaris sprak over aanloopproblemen, beloofde beterschap en mocht blijven.

Precies vijf jaar later moet ook zijn opvolger Frans Weekers (VVD), na het meireces, opdraven. Opnieuw is de Kamer geïrriteerd, nu na mediaberichten over fraude met toeslagen door een groep Bulgaren. Zij bleken zich bij Nederlandse gemeenten te hebben ingeschreven en incasseerden vervolgens huur- en zorgtoeslagen zonder dat zij in Nederland woonachtig waren.

De automatisering bij de Belastingdienst is de afgelopen vijf jaar verbeterd, er is meer oog voor fraude, maar het systeem van toekenning is grotendeels gelijk gebleven. Nog steeds worden aanvragen voor toeslagen eerst uitbetaald en pas achteraf (misschien) gecontroleerd. Bij een totaal van ruim 12 miljard euro aan jaarlijkse toeslagen lijkt dat vragen om problemen. Nog steeds blijkt het terugvorderen van te veel betaalde toeslagen moeilijk of onmogelijk, nog steeds wordt volop gefraudeerd. En nog steeds blijkt de Kamer niet altijd goed geïnformeerd te worden. Pas gisteren kwam Weekers met voorstellen aan de Kamer om de systematiek te veranderen.

Een medewerker van de Belastingdienst schreef vorige maand op het intranet van de dienst: „Wellicht mogen we de Bulgaren dankbaar zijn. Wordt er tenminste eindelijk iets gedaan aan een systeem dat fraude propageert. U vraagt en het systeem spuugt geld.”

De eerste problemen met de toeslagen ontstonden meteen in het begin, in 2006, toen de Belastingdienst door automatiseringsproblemen niet in staat was vooraf alle inkomens- en huurgegevens te controleren. Onder druk van de Kamer werd toen besloten toch uit te betalen. In het nieuwe toeslagensysteem moesten de mensen snel hun geld krijgen, vond de Kamer. De medewerkers van de Belastingdienst kregen het consigne om geen controle uit te voeren bij de aanvragen. Al snel was breed bekend dat niet gecontroleerd werd.

Volgens de leiding van de Belastingdienst was controle bij de aanvraag niet nodig. Mensen kregen immers eerst een voorlopige beschikking. Bij het afgeven van de definitieve beschikking konden fouten worden rechtgezet. Toen dat in 2008 voor de eerste twee jaar – 2006 en 2007 – was gebeurd, bleek dat een derde van de ontvangers (zo’n 2 miljoen mensen) zijn toeslag geheel of gedeeltelijk moest terugbetalen.

Of de gegevens van de groep die niets hoefde terug te betalen juist waren, was overigens niet zeker. In 2008 bleek dat honderdduizenden huurtoeslagen definitief waren vastgesteld zonder dat de Belastingdienst de huurgegevens had gecontroleerd. In dat jaar bleek ook dat toeslagen voor de kinderopvang waren uitbetaald zonder controle. En zorgtoeslag werd uitbetaald zonder dat gecontroleerd was of iemand wel de verplichte zorgverzekering had.

Honderdduizenden mensen die wel moesten terugbetalen hadden daar geen rekening mee gehouden, de definitieve beschikking kwam soms pas twee jaar later. Voor terugbetaling hadden ze niets gereserveerd. Het gevolg was dat massaal bezwaar gemaakt werd tegen de definitieve beschikkingen en de terugvorderingen, die konden oplopen tot duizenden euro’s.

Uit de beheersverslagen van de Belastingdienst blijkt dat in 2008 maar 56 procent van de bezwaarschriften op toeslagen tijdig werd afgedaan. In de jaren daarna slonk de stapel bezwaarschriften drastisch. Bronnen binnen de dienst melden dat in 2010-2011 de groeiende stapel bezwaarschriften is aangepakt door bezwaren collectief en zonder inhoudelijke toetsing te honoreren (‘af te stempelen’). „Het werd nadrukkelijk geen generaal pardon genoemd. Maar had uiteindelijk wel hetzelfde resultaat. Behalve dan dat de politiek het niet wist”, verklaart een bron.

Hoe massaal, en welke criteria zijn gehanteerd, is niet bekend. De woordvoerder van staatssecretaris Weekers wilde afgelopen week geen antwoord geven op vragen hierover. De Kamer weet hier niets van, zegt CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt. Wat hij wel weet, is dat in 2012 Weekers de Kamer nog meedeelde dat het „ongezien goedkeuren van bezwaren ongewenst gedrag in de hand kan werken”. Tegen de CDA-fractie deed Weekers „de toezegging dat het mijn beleid is en ook zal blijven om alle bezwaarschriften inhoudelijk te beoordelen”. Omtzigt: „Als bezwaren zo zijn afgedaan, lost dat voor de staatssecretaris twee problemen op: de wachttijden nemen af en bij een toegekend bezwaar is niet onterecht uitbetaald. Daarmee zien de statistieken er een stuk beter uit.”

Toch blijkt uit de laatste halfjaarsrapportage van de Belastingdienst aan de Kamer hoe omvangrijk de problematiek nog altijd is. Over 2009 waren begin dit jaar 100.000 dossiers nog niet afgehandeld, over 2010 moest nog rond 600.000 toeslagen onderzoek worden verricht of ontbraken inkomensgegevens.

Overigens heeft de Kamer nooit een compleet inzicht gekregen in de omvang van de problemen met toeslagen en de hoeveelheid belastinggeld die onterecht of ongecontroleerd is uitbetaald. Omtzigt staat „te popelen” om een aantal mensen onder ede te horen, zegt hij. „Ik wil weten wat er afgelopen jaren gebeurd is. Niet alleen in de periode dat Weekers staatssecretaris is, maar ook daarvoor.” Vanaf het begin rapporteerden medewerkers van de Belastingdienst fraudes aan de dienstleiding, melden de bronnen ook. „Echter de eerste jaren had Toeslagen geen afdeling fraudebestrijding. In het begin werd vooral aandacht besteed aan het op tijd uitkeren van de toeslag.”

De Bulgaarse kwestie is slechts een van de georganiseerde fraudes met toeslagen, gaf Weekers vorige week aan in zijn brief aan de Kamer. In totaal gaat het om 280 gevallen van fraude waarbij de Fiod het onderzoek heeft afgerond. Zo bleek in 2011 dat asielzoekers als ‘katvangers’ zorg- en huurtoeslagen aanvroegen. De Belastingdienst spoorde 1.400 individuele gevallen op. De asielzoekers werden door criminelen geronseld om zorgtoeslagen of huurtoeslagen aan te vragen.

Inmiddels dient zich een nieuwe kwestie aan: de onterechte uitbetaling van zorgtoeslag aan mensen in Marokko. Een bron: „Vanuit Marokko is massaal zorgtoeslag aangevraagd. Er werd uitgekeerd en niet gecontroleerd. De vraag of terecht toeslag werd verleend, werd niet gesteld. Dat was onze grote frustratie. Onze administratie was ook niet zodanig dat daar controle op kon worden uitgevoerd.”

Toen staatssecretaris Weekers eind vorige maand naar aanleiding van de Bulgaarse fraude naar de Kamer was geroepen, kondigde hij „onorthodoxe maatregelen” aan om de fraude aan te pakken. Het kernprobleem, amper controle bij de poort, wil de staatssecretaris nu gaan aanpakken. Dat betekent dat nieuwe aanvragers van toeslagen veel langer op hun geld zullen moeten wachten. Komende dinsdag zal Weekers in de Kamer met name de vraag moeten beantwoorden of hij niet eerder met dergelijke voorstellen had moeten komen.

Reacties op onderzoek@nrc.nl

    • Joep Dohmen
    • Erik van der Walle