‘De weegschaal slaat in ons voordeel door’

PvdA’ers vinden het strafbaar maken van illegalen vreselijk. Diederik Samsom wil ze overtuigen dat het toch moet.

Diederik Samsom ging deze week in drie steden met PvdA-leden, onder meer in Den Haag, in debat over illegalen. Foto David van Dam

De strafbaarstelling van illegaliteit en het kinderpardon stonden tijdens de formatieonderhandelingen van PvdA en VVD recht tegenover elkaar. En de VVD moest óók het boerkaverbod en de minimumstraffen opgeven. Die heeft PvdA-leider Diederik Samsom eruit „gesloopt”, vertelt hij. „Ik vind het niet erg hoor, dat mensen niet altijd waarderen dat we iets belangrijks hebben geregeld.”

Die mensen, dat zijn de PvdA-leden die zich afgelopen weken verzetten tegen de afspraak in het regeerakkoord om illegaliteit strafbaar te maken. Samsom toerde het land door om uit te leggen waarom hij er toch aan wil vasthouden – hoewel geen PvdA’er het een goed idee vindt.

Reden één: er staat „een trits” maatregelen tegenover die het leven van vreemdelingen juist beter maken. Reden twee: Samsom gaf zijn woord aan de VVD.

Wat is er eigenlijk zo erg aan het strafbaar stellen van illegaliteit?

„Het is een lelijke maatregel, die op twee manieren nadelig is voor de positie van vluchtelingen. Mensen die hier niet mogen zijn een boete geven, helpt niets mee aan het oplossen van hun problemen. Daarbij vergroot je de angst voor de overheid waardoor deze mensen kwetsbaarder worden voor uitbuiting.”

Dat zijn praktische bezwaren. Hoe zit het met het principe?

„‘Geen mens is illegaal.’ Ik hoor dat in de zalen, ik zie het op spandoeken. Maar na 1798 hebben we in Nederland grenzen gesteld aan een verblijf hier. Daarmee creëer je per definitie een situatie waarbij mensen illegaal kunnen zijn.”

Begrijpt u het sentiment?

„Heel goed. Het schuurt. Kijk, iedereen heeft hierbij dezelfde groep voor ogen. De asielzoekers in de Vluchtkerk in Amsterdam-West. Voor een deel van hen regelen we echt iets, zoals minder detentie. Maar er zit ook een groep tussen die wel terug moet. Spijtig, hard. Maar ze kúnnen ook terug. Dit is waar beleid de werkelijkheid tegenkomt.”

Samsom stelt dat de PvdA genoeg compensatie kreeg om de strafbaarstelling te kunnen accepteren. Eén van zijn argumenten is dat het buitenschuldcriterium wordt verruimd. Hierdoor kunnen mensen die hier illegaal zijn, maar niet terug kunnen naar hun eigen land, toch een verblijfsvergunning krijgen.

Staatssecretaris Teeven heeft beloofd te gaan kíjken naar de regels voor mensen die niet terug kunnen. Hij zegt niet dat hij de regels ruimer gaat toepassen.

„Het is een toezegging van mij aan de partij, dat wij die interpretatie eraan geven. De opening is er, maar invulling van die opening is aan ons.”

Dat is dan toch geen harde afspraak met de VVD?

„Tijdens de formatie hebben we niet afgesproken hoe dit eindigt, maar ik verwacht dat het goed komt. De VVD weet ook waar de meerderheden in de Kamer liggen. In the end is dit een vrij onderwerp, maar ik streef er naar dat we het in goed overleg kunnen doen.”

U belooft verder het illegalenquotum buiten werking te stellen. De politie hoeft dan geen minimum aantal illegalen meer op te pakken. Welke afspraken heeft u daarover met de VVD?

„Geen. Dit is de facto staand beleid. Dat quotum wordt niet nageleefd, tot onze volle tevredenheid. Er is een kans dat Teeven dat wél weer wil gaan handhaven, maar dat zullen wij niet laten gebeuren.”

Het kabinet halveert de vreemdelingendetentie. Maar dat vermindert alleen het aantal cellen, niet het aantal mensen dat wordt opgesloten.

„Daar helpen minder cellen wel bij. We moeten mensen minder snel vastzetten. Nu doen we dat jaarlijks met zesduizend mensen. Daarvan gaan er 2.800 terug naar hun eigen land van herkomst. De andere helft wordt lukraak vastgezet en na zes maanden gewoon op straat gedonderd. Zes maanden van iemands leven verpest, voor niks.

„We moeten alleen nog mensen opsluiten die we écht kunnen uitzetten. Dat is al wet, maar naar de letter van die wet wordt al jaren niet geleefd. Ook niet onder PvdA-staatssecretarissen Cohen en Albayrak.”

Een humaner beleid, een ruimer buitenschuldcriterium en een stop van het illegalenquotum staan niet in het regeerakkoord. Die speelden dus niet mee bij uw afweging om strafbaarstelling van illegaliteit te accepteren?

„Wat er lag, de halvering detentie, het kinderpardon, hulpverlening niet strafbaar, het boerkaverbod en de minimumstraffen was al voldoende. Daarna zijn er dingen aan toegevoegd. De weegschaal slaat nu verder in ons voordeel door. ”

Maar u kunt uw keuzes van tijdens de formatie toch niet verdedigen met maatregelen die niet in het regeerakkoord staan?

„Als het congres maanden later een nieuwe afweging maakt, dan neem ik alles wat er sindsdien is bijgekomen ook mee in mijn nieuwe verantwoording.”

Welke beloftes garandeert u?

„Wat in het akkoord is afgesproken garandeer ik, voor al het andere garandeer ik mijn volledige inzet.”

Maar als er iets niet van uitkomt?

„Dan ga ik terug naar het congres en leg ik verantwoording af.”

PvdA’ers verweten hun leider niet alleen dat hij steun aan een „verschrikkelijke maatregel” verdedigt. Minstens zo geërgerd waren ze omdat hij een uitspraak van het partijcongres naast zich neerlegde. Zo werkt ledendemocratie niet, vinden zij. Samsom zegt dat het congres het regeerakkoord bij acclamatie heeft aangenomen – inclusief strafbaarstelling van illegaliteit. „De leden hadden toen kunnen zeggen: ga maar terug naar de VVD met die immigratieparagraaf. Dan was het kinderpardon verdwenen. Maar dat is niet gebeurd.”

Hoe lastig is het voor u, zo’n congres dat zichzelf tegenspreekt?

„Niet gemakkelijk. Maar dat vindt het congres zelf ook.”

Sommige van uw fractieleden zouden alsnog tegen dit wetsvoorstel willen stemmen.

„Dat zou ingewikkeld zijn. Fractieleden hebben meer dan normale leden gelegenheid gehad om mee te doen aan het formatieproces. Ze hebben elk individueel het akkoord onderschreven. Ze zijn gebonden.”

Mogen zij van u tegen stemmen?

„We zijn nog niet klaar met het gesprek met de leden. Met de uitkomst daarvan gaan we de fractie in. Maar ik verwacht dat de fractie in zijn geheel voorstemt. Ik zie niet in hoe je tegen jezelf kunt stemmen. Dat is dan feitelijk wat iemand dan doet. De fractie was tijdens de formatie voor, en sindsdien slaat de balans alleen maar meer naar onze kant uit.”

Is het onwerkbaar om bij elke maatregel een week met je achterban te moeten discussiëren?

„Dat vind ik niet erg, daar worden ik én de partij beter van. En we hebben het leven van vluchtelingen beter gemaakt, waar het uiteindelijk om gaat.”

Wat verwacht u zondag?

„Het zou mooi zijn om hier een punt achter te zetten. Ik voelde in de zalen een grote consensus dat dit pakket mét strafbaarstelling beter is dan geen pakket. Maar ik reken mij in onze partij nooit rijk.”

Ondertussen gaat voor uw partij ook veel goed. Het sociaal akkoord, het zorgakkoord. Sociaal-democraten zijn goed in het verpesten van hun eigen feestje.

Samsom lacht. „Ik ga ervan uit dat de partij dat nog wel een keer viert.”