Column

De kierende verzorgingsstaat

Illustratie Ruben L. Oppenheimer

Het nieuws van deze en volgende week: Strafbaarstelling van illegalen en Wat wist Weekers wanneer van de Bulgaarse uitkeringszwendel? De opwinding groeit naarmate het lot van kabinet of staatssecretaris onzekerder wordt. Met regeren heeft het niet veel te maken, tenzij het lukt de onderliggende vraagstukken te analyseren en er iets aan te doen.

Het media-politieke complex beperkt zich graag tot kwesties van leven en dood in politieke zin. Dat is spannend. Winnaars en verliezers, schuldigen en slachtoffers, individueel goed en kwaad. Zo werkt televisie. Radio en kranten volgen als het doorgronden van dit soort affaires te veel kennis van wet en werkelijkheid vergt.

PvdA-fractievoorzitter Diederik Samsom moet morgen weer zwoegen om zijn achterban uit te leggen dat het regeerakkoord vol compromissen staat. ‘Illegaal verblijf wordt strafbaar gesteld’ is er een van. De VVD wilde dat graag, de PvdA heeft het geslikt, maar in de partij is er nu weerstand tegen ontstaan.

Het is een betrekkelijk overbodig voornemen want artikel 197 van het Wetboek van Strafrecht zegt al dat ongewenst verklaarde vreemdelingen kunnen worden ‘gestraft met een gevangenisstraf van ten hoogste zes maanden of een geldboete van de derde categorie’. Het artikel wordt weinig toegepast, vreemdelingen hebben meestal geen adres dus het vergt veel papier en geduld. Dat zal voor het nieuwe artikel net zo gelden.

Symboolwetgeving is al zinloos genoeg. Er een kabinet over laten struikelen is dubbel dom. Je opwinden over hoe Nederland omgaat met ‘vreemdelingen’ is daarentegen nooit overbodig. Daar zegt Samsom al het mogelijke aan te willen verbeteren. Zijn partijgenoten zien een rode lijn die zij niet willen oversteken, al heeft hun partijcongres ingestemd met het regeerakkoord. Alle extra avonden uitleggen en discussie in de media zijn niet voor niets geweest als Nederland zijn humane traditie weet te hervinden en tegelijk de eigen naïviteit weet te beperken.

Dat geldt ook voor het (buitenlandse) misbruik van uitkeringen en toeslagen. De vraag of staatssecretaris Weekers de Kamer juist en tijdig heeft geïnformeerd is boeiend op de vierkante centimeter van politiek voor politici. Ook die affairette is ergens goed voor geweest als Kamer en kabinet zich ertoe kunnen zetten de absurd goedgelovige opzet van de betreffende regelingen te corrigeren.

Het zou helemaal een nuttig crisisje zijn als de Kamer van het kabinet een plan weet los te peuteren om al die rondpomperij van zorg-, kind- en huurtoeslagen in een paar jaar te stroomlijnen. In principe zijn een progressieve inkomstenbelasting en uitkeringen bij onvrijwillig inkomensverlies genoeg.

Die herbezinning is ook zonder opwindinkjes van de week geboden. Als het de oprukkende, minder bedeelde volkeren van deze aarde niet zijn die aan onze pinautomaten rammelen, dan zijn het de ontwikkelingen in Nederland zelf wel die vragen om het sociale stelsel opnieuw te doordenken. Het is geen toeval dat maandag in de Rode Hoed over de toekomst van de verzorgingsstaat wordt gedebatteerd.

Bij gebrek aan volgehouden politieke idealen in de democratische politieke arena wordt de aanzet tot dit soort heroverweging meestal gegeven door begrotingsproblemen. Geld dicteert het denken en het debat te vaak. Het is hoog tijd dat op ieder gebied weer eerst de ideeën spreken, de wereld die we willen, en daarna de boekhouder – wat niet wil zeggen dat de rekening niet hoeft te kloppen.

Zo’n illegalenknoop in de maag van de PvdA speelt zo op omdat velen aanvoelen dat het over principes zou moeten gaan, en niet steeds over geld en compromissen. Samsom gaat er mee om als een papa die best van keten houdt, maar de kinderen moet herinneren aan de lawaaigevoeligheid van de buren. Hij kan van de leden naast het hoofd ook het hart winnen als hij ze meekrijgt in een herdefinitie van ondergrensgaranties en een afscheid van verzorging-van-bovenaf. Op naar de zelfverzorgingsstaat.

De Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) heeft in een van haar kortste en nuttigste adviezen van de laatste tijd gewezen op de risico’s van de grote decentralisatie-operatie die het kabinet onderneemt. Voor een slordige 15 miljard moeten rijkstaken op het gebied van wonen, langdurige zorg, jeugd- en maatschappelijke ondersteuning worden overgeheveld naar de gemeentes, die ‘t beter en goedkoper kunnen.

Dan moeten Kamer en kabinet zich er voortaan ook niet meer mee bemoeien, waarschuwt de ROB. Als Den Haag bij iedere tegenslag opheldering en correctie eist, als de gemeentes Haagse bijkantoren moeten worden, laat het dan maar zitten. Roermond en Apeldoorn zullen het anders doen dan ‘Den Haag’ én dan Terneuzen of Assen. De lokale democratie moet toezicht houden – ook dat vergt vertrouwen.

Creatieve Kamerleden kunnen, aangemoedigd door het ROB-advies, bij alle ingrijpende wetgeving die nog nodig is veel doen om te zorgen dat gemeentes het rijkswiel niet weer hoeven uitvinden en centralistische, bureaucratische loketten gaan openen. Regel op regel, controle op controle, het heeft z’n tijd gehad.

Het zou goed zijn als gemeentes mogen zoeken naar een sociaal beleid dat past bij hun bevolking die gemiddeld hoger is opgeleid dan vijftig jaar geleden, die op nieuwe manieren steun zoekt bij en geeft aan familie, vrienden en de buurt, die de wereld inschakelt als het onderwerp er om vraagt. Dat lokt experimenten uit. En het zal wel ‘s mis gaan. Maar dat gaat het nu ook. Weekers wordt verandermanager.

U kunt de auteur e-mailen via opklaringen@nrc.nl