Beierse politici zorgen goed voor zichzelf

Beierse politici die hun eigen familie aan baantjes hielpen, zijn in opspraak. De kwestie wordt ook een probleem voor bondskanselier Angela Merkel.

Hij maakt ontspannen grapjes met de kelner die buiten in de zwoele lentelucht op een terras aan de Rijn geen ‘lichte lunch’ wil serveren, hooguit een ‘worstsalade’ met frites. Hans Herbert von Arnim (73) is rechtsgeleerde, telg uit een oeroud Brandenburgs geslacht en voormalig rector van de universiteit voor bestuurswetenschappen in Speyer, in Rijnland-Palts.

Hij is vooral al zijn leven lang de luis in de pels van de volksvertegenwoordigingen in verschillende Bondsstaten. En nu is hij de aanstichter van het steeds verder uitdijend schandaal rond machtsbederf in het parlement van de grote, machtige, Zuid-Duitse ‘vrijstaat’ Beieren. Het Bondsland, dat geldt als de motor van de Duitse economie, noemt zich ‘vrijstaat’ omdat het sinds 1918 vrij is van monarchie, nadat de laatste koning, Ludwig III, van de troon was gestoten.

Von Arnim heeft in zijn onlangs verschenen boek Die Selbstbediener, Wie Bayerische Politiker sich den Staat zur Beute machen (De zelfbedieners. Hoe Beierse politici de staat tot prooi maken) blootgelegd hoe parlementariërs in Beieren de wetten zo veranderden dat zij nu beschikken over zeer ruime inkomens.

Duitse media pikten een ander aspect uit zijn boek: dat parlementariërs van de regeringspartij CSU in Beieren, ondanks een verbod uit 2000, nog steeds familieleden inhuurden als medewerkers, om zo het gezinsinkomen aan te vullen. Kranten gingen in chocoladeletterkoppen tekeer tegen deze Vetternwirtschaft (nepotisme). Het was een nieuwe ‘Amigo-Affaire’, vonden de meeste media.

Die term verwijst naar een groot corruptieschandaal in de Beierse politiek in 1993: de toenmalige Beierse premier Max Streibl (CSU) lag onder vuur omdat een vliegtuigbouwer zijn vakantie in Brazilië had betaald. In ruil daarvoor had hij zich als minister ingezet voor de economische belangen van dat bedrijf. Streibl moest aftreden.

Toen Von Arnims boek uitkwam, bereikte een ander groot Beiers schandaal net zijn hoogtepunt: de affaire rond Uli Hoeness, voorzitter van de Duitse kampioensclub FC Bayern München, tevens multimiljonair door zijn worstfabriek. Hoeness biechtte op dat hij jarenlang met zwart geld op een Zwitserse bankrekening heeft gespeculeerd.

Eerder dit jaar kwam een cd-rom met gegevens over belastingontduikers, onder wie de naam van Hoeness, in handen van de Duitse fiscus. Hoeness, die een belastingschuld zou hebben van ruim 3 miljoen euro, gaf zichzelf aan, omdat dit onder bepaalde voorwaarden straffeloos kan. Maar Justitie in München stelt een onderzoek in.

Ook over deze kwestie explodeerde de publieke opinie. Hoeness staat bekend als een vrijgevig man die graag doneert aan goede doelen. Hij staat in contact met de meest vooraanstaande politici in Duitsland en met de belangrijkste captains of industry. Dat bleek afgelopen week: de bazen van Audi, Volkswagen, Telekom en Adidas in de bestuursraad van FC Bayern besloten dat der Uli kan aanblijven als voorzitter, ofschoon hij had aangeboden af te treden. Hoeness, die eerder gepolst werd om voor de CSU de politiek in te gaan, wordt ook gesteund door Horst Seehofer, de leider van de CSU.

Beieren wordt al meer dan een halve eeuw geregeerd door de CSU, zusterpartij van de CDU van bondskanselier Angela Merkel. Peilingen wijzen de laatste twee weken op een dalende trend voor de CDU, die het laatste half jaar ruim boven de 40 procent zweefde en nu naar 39 procent is gedaald. Analisten sluiten niet uit dat affaires zoals die in Beieren ertoe kunnen bijdragen dat Merkel de Bondsdagverkiezingen in september verliest.

Vandaar wellicht ook dat de bondskanselier zelf woensdag een bezoek brengt aan Beieren. In München waren deze week al overal posters te zien met de tekst: ‘Merkel Komt!’ CSU-leider en Merkel-steunpilaar Horst Seehofer staat onder grote druk om voor woensdag daadkracht te tonen. Over het in dienst nemen van familieleden brieste de boomlange partijleider: „Zo iets doet men niet!”

Inmiddels rollen er koppen en ministers hebben snel beloofd het geld terug te geven dat zij hun echtgenoot of kinderen hebben betaald. Eén minister wilde het bedrag dat zijn vrouw bij hem heeft verdiend aan een goed doel schenken. Maar Seehofer was onverbiddelijk: dat geld is eigendom van de staat en dient terug te vloeien in de staatskas. ‘Seehofer macht Sauberman’, kopten de kranten: Seehofer hangt de zedenmeester uit.

Met een blik op de Rijn die in het zuidelijke Rijnland-Palts nog een snelstromende rivier is, zegt Von Arnim dat hij wel bedoeld had enige ophef te veroorzaken met zijn boek. „Ik ben expres met dit boek vlak voor de verkiezingen naar buiten gekomen, in de hoop dat de Beierse politiek erop moet reageren. Maar dat de reacties zo snel en zo heftig zouden zijn, had ik zelf niet verwacht.”

Even eerder had hij verteld dat hij al in 2011 een wetenschappelijke publicatie wijdde aan de wijze waarop politici in Beieren in het geheim geregeld hebben dat zij de hoogste inkomens verdienen van alle parlementariërs in Duitsland. Maar dat artikel kreeg geen weerklank. Het was misschien te abstract voor de media, denkt Von Arnim, en omdat alle partijen volgens hem aan het ‘kartel’ meedoen, werd het probleem niet gepolitiseerd. Hoe anders was de reactie na 15 april. Von Arnim had zijn boek gepresenteerd in Berlijn, met opzet niet in München omdat hij vreesde dat de lokale pers ook tot het ‘kartel’ behoort.

Het mooiste vond Von Arnim de afgelopen weken de reactie van de voorzitter van het Beierse parlement: zij gaf twee dagen na zijn publicatie een tegenpersconferentie en viel de staatsrechtgeleerde aan. Het boek klopte niet en ging alleen over een paar uitzonderingsgevallen en, zo vroeg de voorzitter, wat verdient de professor zelf wel niet? „Dat was vanuit de positie van de voorzitter niet slim. Dat was me meteen duidelijk toen ik het hoorde. Ze heeft mij uitscholden en beweert dat het allemaal niet klopt. Ik kom voor de verkiezingen met een tweede editie waarin ik haar kritiek meeneem en alle misverstanden uit de weg ruim.”

In zijn boek becijfert Von Arnim dat de 187 leden van het Beierse parlement op dit moment 21 miljoen euro ontvangen. Daarbij kregen de 92 leden van de CSU-fractie in 2011 768.097 euro aan extra toelagen. „Dat is meer dan enig andere fractie in enig andere Duitse deelstaat.”

Een van de opmerkelijkste veelverdieners van het Beierse parlement was de fractievoorzitter van de CSU, Georg Schmid. Von Arnim: „Hij heeft zijn vrouw in dienst genomen voor 5.500 euro per maand. Schmid ontvangt zelf zeker 7.000 euro, plus 3.000 euro belastingvrij voor onkosten en een toeslag van 13.700 euro, omdat hij fractievoorzitter is. Zo krijgt hij dus een totaal gezinsinkomen van omstreeks 30.000 euro per maand.”

Schmid trad op 25 april af, tien dagen na het verschijnen van het boek van Von Arnim. In zijn wrokkige afscheidstoespraak hield hij vol dat hij „niets onwettigs” had gedaan maar dat zijn positie door alle ophef onhoudbaar was geworden. Het is echter nog maar de vraag of hij niets onwettigs heeft gedaan: inmiddels stelt het Openbaar Ministerie in München een onderzoek in naar mogelijk fraude met sociale verzekeringspremies.

Ook afgevaardigde Georg Winter, die voorzitter was van de commissie voor financiën trad in die functie terug omdat hij zijn zoons, die destijds 13 en 14 jaar oud waren, in 2000 tegen betaling voor zich liet werken. Inmiddels loopt ook tegen hem een strafrechtelijk onderzoek wegens kinderarbeid. „Dat zijn karikaturale toestanden”, zegt Von Arnim, die uitlegt dat er formeel inderdaad geen wet is overtreden, maar dat komt omdat de parlementariërs zelf die wetten hebben gemaakt. „Het valt te prijzen dat men nu op zijn schreden terugkeert, maar dat bewijst ook glashelder dat zij zoiets niet hadden mogen doen. Dat zij zich nu erop beroepen dat het allemaal legaal is, noem ik cynisch. Zij hebben het opzettelijk uit de openbaarheid gehouden. Daarmee hebben de regeringsfracties en de oppositie doelbewust het publiek in de luren gelegd.”

Beieren is niet uniek als het gaat om dit soort praktijken. Von Arnim heeft in het verleden ook in Hessen, Saarland, op nationaal niveau en zelfs in het Europees Parlement aangetoond dat regels voor de eigen beloning door parlementariërs nogal ruimhartig werden opgesteld. Maar de Beierse affaire komt op een voor de CSU gevoelig moment. In september zijn er behalve nationale verkiezingen ook verkiezingen voor het Beierse parlement. Bovendien ontstaat het beeld dat dit schandaal niet losstaat van de kwestie van de belastingontduiking van de lokale grootheid Uli Hoeness, die ook een nationaal boegbeeld was van vrijgevigheid, succes en moreel juist handelen.

Von Arnim heeft het idee dat de kwestie rond Hoeness nauw gerelateerd is aan de problemen die hij in zijn boek beschrijft. Bij de man die FC Bayern kampioen maakte, wilden alle politici graag horen. „Maar nu is het de vraag hoe men die belastinggeschiedenis beoordeelt. Het kan goed zijn dat het schandaal rond nepotisme in het Beierse parlement zijn schandaal overschaduwt en dat hem dat geholpen heeft. Althans, in de publieke opinie in Beieren.”

Komende week, op de dag dat Merkel München aandoet, zal het parlement van Beieren instemmen met een aanscherping van de regeling die het aanstellen van familieleden verbiedt. Von Arnim vindt die nieuwe regeling echter nog onvoldoende. „Natuurlijk is de zaak helemaal niet afgedaan door alleen maar die aanscherping van de regeling voor familieleden. Dat hoopt Seehofer wel. Maar er moeten betere controles en procedures komen. Een verkeerde mentaliteit kun je niet op korte termijn veranderen. Maar de instituties zijn zeer goed te verbeteren.”