Slachtoffer van het genie Prokofjev

oen de Russische componist Sergej Prokofjev (1891-1953) in 1936 voorgoed terugging naar de Sovjet-Unie, ging hij niet alleen. Hij liet zijn vrouw, Lina Prokofjev-Codina, en hun twee zonen, Svjatoslav en Oleg, overkomen uit Parijs, de stad van de Ballets Russes waar hij de meeste jaren na zijn vertrek in 1918 uit het revolutionaire Rusland had gewoond. Lina Prokofjev (1897-1989), de in Barcelona geboren zingende dochter van een Spaanse bariton en een sopraan van Russische afkomst, had haar twijfels over de remigratie. Ze vond Moskou een armoedige stad en vreesde het gebrek aan artistieke vrijheid in Stalins Sovjet-Unie.

Maar ze liet zich overtuigen door haar man, die begin jaren dertig had ontdekt dat hij als mens én kunstenaar niet buiten moedertje Rusland kon. Bovendien was hij in het Westen niet zeker van werk. Critici beschouwden hem als de mindere van de ook in Frankrijk wonende Igor Stravinsky, en zo populair als Sergej Rachmaninov, gevestigd in Amerika, zou hij nooit worden, wist hij. De stalinistische cultuurpauzen in de Sovjet-Unie beloofden hem vele opdrachten en de vrijheid om zo vaak als hij wilde op tournee te gaan in het Westen. En, zo hielden ze de twijfelende Lina voor, waarschijnlijk zou haar stagnerende carrière als zangeres in de Sovjet-Unie weer vaart krijgen.

Maar het liep anders dan het sovjetregime Sergej en Lina Prokofjev had voorgespiegeld, zo laat de Amerikaanse muziekhistoricus Simon Morrison zien in The Love and Wars of Lina Prokofiev, zijn meesterlijke biografie van Lina Prokofjev. Al in 1938 mocht het echtpaar niet meer naar het buitenland reizen en Lina Prokofjevs vrees werd bewaarheid: de ‘kosmopolitische’ Prokofjev kreeg kritiek op zijn ‘avant-gardistische’ muziek. Zijn groots opgezette Cantate voor de 20ste verjaardag van Oktober verdween in 1937 in de prullenbak.

Prokofjev paste zich aan aan de eisen die de communistische kunstdoctrine, het socialistisch realisme, stelde aan muziek. Toen de Tweede Wereldoorlog ten einde liep, was hij, met Dmitri Sjostakovitsj, de belangrijkste componist van de Sovjet-Unie en schreef hij het ene patriottistische stuk na het andere. Lina had hij toen al ingeruild voor de 23 jaar jongere Mira Mendelson, met wie hij tijdens de oorlog ver buiten het bijna door de Duitsers veroverde Moskou woonde. Naar zijn sappelende gezin in Moskou keek hij nauwelijks om, ook niet toen hij na de oorlog was teruggekeerd naar de hoofdstad en daar met zijn nieuwe vrouw leefde in hotels.

Gezin

Morrison, die eerder een boek schreef over Prokofjevs jaren in de Sovjet-Unie (The People’s Artist), noemt Sergej Prokofjev in The Love and Wars of Lina Prokofjev ‘een van de grootste muzikale genieën’ van de 20ste eeuw. Maar als echtgenoot en vader was hij minder. Eigenlijk had Prokofjev, die zich van het ene naar het andere optreden als pianist haastte en tussendoor componeerde, helemaal geen tijd voor een gezin. Vanaf de eerste kennismaking met Lina in 1919 in New York, toonde hij ook niet al te veel belangstelling voor haar. Ze was maar een van zijn vriendinnen en scharrels, en de vele brieven die ze hem schreef als hij weer eens op tournee was, beantwoordde hij zelden. Hij hield alleen fysiek van Lina, stelt Morrison vast in zijn biografie, die een voorbeeldige afwisseling is van fijne anekdotes, veelzeggende details en algemene beschouwingen.

Ten slotte zwichtte Prokofjev voor haar, niet alleen wegens haar aanhoudendheid maar ook omdat ze hem in het dagelijkse leven goed van pas kwam. In 1921 liet hij haar vanuit New York overkomen naar Parijs om haar te laten zorgen voor zijn ziekelijke, oude moeder die hij met moeite uit het door een bloedige burgeroorlog geteisterde Rusland had weten te krijgen. Twee jaar later was Lina zwanger van Svjatoslav en trouwde Sergej met haar.

Na afloop van WO II wilde Lina Prokofjev samen met haar kinderen weg uit het benauwende Moskou. Ze zocht contact met ambassades van westerse landen om haar emigratie te regelen. Hierbij vroeg ze ook hulp aan Prokofjev, met zie ze officieel nog steeds was getrouwd. Maar die deed niets, schrijft Morrison. Hij kón ook niets doen, voegt hij hier vergoelijkend aan toe.

Gezondheid

In 1948 kwam Prokofjev opnieuw onder vuur te liggen en werd veel van zijn muziek weer in de ban gedaan Hij had zijn invloed verloren, en bovendien kampte hij met een slechte gezondheid. De laatste vijf jaar van zijn leven maakte hij nog slechts routinematige muziek.

De contacten met diplomaten kwamen Lina Prokofjev duur te staan. Op 13 januari 1948 werd ze opgepakt en naar de beruchte Loebjanka-gevangenis afgevoerd. Haar appartement werd geplunderd, haar zonen aan hun lot overgelaten. Na maandenlange verhoren en martelingen werd ze eind 1948 veroordeeld tot twintig jaar werkkamp wegens verraad en spionage.

Vijf jaar later overleed Stalin, op precies dezelfde dag als Sergej Prokofjev. Maar het duurde nog drie jaar voor Lina Prokofjev werd vrijgelaten. In 1974 mocht ze eindelijk de Sovjet-Unie verlaten. Wonend in Londen, wierp ze zich op als de beheerder van Prokofjevs erfgoed – haar rivale Mira Mendelson was al in 1968 overleden. Nog tijdens haar leven wilden verschillende schrijvers haar biografie schrijven. Maar hun pogingen strandden op het verzet van Lina Prokofjev. De conclusie dat ze het tragische slachtoffer was van het genie en het zelfbedrog van Sergej Prokofjev, kon ze niet onder ogen zien, schrijft Morrison.