Luid applaus voor steun aan Samsom

In een tour langs lokale afdelingen legt PvdA-leider Diederik Samsom uit waarom zijn fractie het strafbaar stellen van illegaliteit steunt.

Diederik Samsom had een wat tweeslachtige boodschap voor zijn leden, gisteravond in Eindhoven. Ja, de strafbaarstelling van illegaliteit die in het regeerakkoord staat is een „lelijke maatregel, die u niet kunt en wilt uitleggen op een feestje”. Om vervolgens uit te leggen dat de strafbaarheid van illegaliteit niet zo erg is omdat de PvdA deze wens van coalitiepartner VVD zo zal uitkleden dat er in de praktijk niets van overblijft.

De PvdA-leider draait zich deze week met een korte tour langs wat lokale afdelingen warm voor de PvdA-ledenraad van aanstaande zondag. Daar moet Samsom komen uitleggen waarom hij zijn eigen partijcongres negeert. Dat congres besloot anderhalve week geleden dat de PvdA-fractie de strafbaarstelling van illegaliteit moet tegenhouden, maar Samsom weigert daaraan gehoor te geven. Saillant detail: het congres stemde vorig jaar bij acclamatie in met het akkoord van VVD en PvdA, waar die strafbaarstelling gewoon in staat. Nog opmerkelijker is dat het congres dat deed na een motie te hebben aangenomen dat de maatregel tegen de PvdA-beginselen indruist.

Dat neemt niet weg dat ze bij de PvdA lange tijd niet zo zenuwachtig zijn geweest. De ledenraad is een poging om de onrust onder de achterban hanteerbaar te houden.

Veel manoeuvreerruimte heeft Samsom niet. Hoewel de PvdA-leider ook in Eindhoven weer herhaalde dat het een „open discussie wordt, waarin niets vastligt” lijkt de kans klein dat de PvdA-leider zijn conclusie verandert – ondanks de druk van prominente PvdA-leden, of eigen kabinetsleden zoals staatssecretaris Jetta Klijnsma.

Toegeven aan de wens van het partijcongres is voor Samsom om drie redenen onaantrekkelijk.

Ten eerste omdat hij dan opnieuw moet onderhandelen met de VVD, vanuit een zwakke positie. Dat betekent verlies op andere terreinen incasseren. Misschien wil de VVD wel een deel van de bezuinigingen op gevangenissen terugdraaien, en dat laten betalen door kortingen op natuur, duurzaamheid of ontwikkelingssamenwerking. Het is niet waarschijnlijk dat Samsom met een dergelijk resultaat de blijdschap onder de eigen achterban zal vergroten.

Twee: het congres zijn zin geven is misschien wel een groter risico dan het weerstaan. Het zou een grote verleiding opleveren voor andere ontevreden PvdA-leden. Waarom zou het congres zich niet uitspreken tegen andere onprettigheden uit het regeerakkoord, zoals de bezuinigingen op ontwikkelingshulp, de versobering van de WW of de aanschaf van het gevechtsvliegtuig JSF?

Om de paar maanden terug moeten naar de VVD wegens tegenstand in de eigen partij, maakt van de PvdA een onmogelijke coalitiepartner. In de top van de partij hopen ze dat dit besef ook bij de leden indaalt.

De derde reden is een politiek-morele. Samsom vertelde dat het kinderpardon, gehaat door de VVD, gewenst door de PvdA, „snel en loyaal” is uitgevoerd. „Het is politiek onbetrouwbaar om tegen je coalitiepartner te zeggen: ik heb nu mijn zin, maar wat jij wilt, en voor mij pijnlijk is, doen we dus niet.”

Eerst een regeerakkoord steunen en er een half jaar later nog eens aan gaan morrelen past niet bij de nieuwe politiek die Samsom voorstaat.

De leden al te veel confronteren met hun inconsequente stemgedrag op partijcongressen is een slechte tactiek, daarmee kan Samsom de opstand ook aanwakkeren. De PvdA-leider deed dat gisteravond dan ook maar één keer, in een bijzin. Beter is het, zo is de overtuiging binnen de PvdA-top, om de tegenstanders te overtuigen waarom zij af moeten zien van hun wensen.

Het ‘open gesprek’ is dus vooral daarvoor bedoeld.

Als applaus een goede maatstaf is, lukte dat in Eindhoven aardig. Aan het einde van de avond zei een aanwezige: „Ik heb na het congres gezegd dat je niet goed luistert, maar zelf moet ik ook beter luisteren. Het blijft een verschrikkelijke maatregel, maar je hebt het goed uitgelegd. Van mij krijg je het voordeel van de twijfel.” De man kreeg het luidste applaus van de avond. Maar het bleef wel duidelijk dat leden grote moeite hadden met de maatregel.

Er was ook kritiek op de verdediging van de partijleider, zoals van Sander Terphuis, die op het partijcongres de opstand leidde. Al die verzachtende maatregelen en voornemens die de PvdA-leider aanhaalde – het kinderpardon, het halveren en humaner maken van de vreemdelingendetentie, het eerder een verblijfsvergunning geven aan illegalen die terug willen naar hun eigen land maar dat niet kunnen, het afschaffen van het quotum voor het uitzetten van illegalen – waren volgens Terphuis „techniek” waar op een ander moment over kon worden gepraat.

Hier ging het om het principe dat je illegalen „criminaliseert”, zei Terphuis. Samsom probeerde de interventie te weerleggen door te zeggen dat er van criminaliseren geen sprake is, als je illegaliteit met een boete bestraft. „Vindt u iemand die door rood rijdt een crimineel? Ik niet.”

Enkele leden verweten de PvdA-fractie „vuile handen” te maken, en de partijdemocratie, ook een principe, aan de laars te lappen. Anderen ergerden zich aan het lange uitleggen van Samsom: „Wat probeert u hier eigenlijk te bereiken, als uw besluit toch al vaststaat. Zeg dan gewoon eerlijk: ik doe het niet.”

Samsom weigerde die conclusie te trekken. Hoewel hij het zelf niet wil, hield hij vol dat andere uitkomsten mogelijk waren, bijvoorbeeld na een uitspraak van de ledenraad. „Daar kan je stemmen, kom ook!”

Coalitiepartner VVD houdt zich intussen stil. Daar beseft men dat elk woord – of het nou een verdediging is van de strafbaarstelling of openlijke bereidheid Samsom te helpen – de positie van de PvdA bemoeilijkt. Maar de liberalen zullen in uiterste instantie bereid zijn de PvdA te helpen: ook bij de VVD willen maar weinigen een coalitiecrisis riskeren over zo’n symbolische maatregel.

Voor de coalitiepartner is ook niet zo relevant wat de partij zelf wil, maar vooral hoe de PvdA-fractie daarop reageert. Veel ruimte voor een nieuwe afweging hebben de Kamerleden niet, suggereerde Samsom: „Alle fractieleden hebben het regeerakkoord getekend.”