Lijken op de Dam

Op 7 mei 1945, twee dagen na de capitulatie, schoten Duitse soldaten op de Dam in Amsterdam op feestende burgers. Er vielen enkele tientallen doden. Van die moordpartij bestaat een iconische foto, die gisteren opnieuw werd vastgelegd.

AMSTERDAM - De reinactment van de schietpartij op de Dam in Amsterdam op 7 mei 1945. Ilvy Njiokiktjien

Een van de iconische foto’s van de Tweede Wereldoorlog is niet uit de oorlog maar van daarna. Van net daarna. Het is een foto die Willem Leijns maakte op 7 mei 1945 op de Dam in Amsterdam. Twee dagen nadat in Hotel De Wereld in Wageningen de onderhandelingen over de overgave van de Duitse troepen waren begonnen. Een dag na de ondertekening van de capitulatie. Op maandag 7 mei was Nederland dus echt bevrijd en duizenden mensen trokken naar de Dam om dat te vieren. Het was zonnig, 21 graden – op een van de foto’s van Leijns zie je tientallen mensen zitten of liggen in het plantsoen, waar nu het Nationaal Monument staat.

Enkele uren, misschien maar enkele minuten later, ziet de Dam er uit als oorlogsgebied. Her en der liggen doden en gewonden, achter elk denkbaar obstakel, een lantaarnpaal, een vrachtwagentje of zelfs achter de stoeprand, zie je mensen bukken om maar niet geraakt te worden door rondvliegende kogels. Op de iconische foto van Leijns zien we een groep mensen schuilen achter een draaiorgel – ‘Het Snotneusje’ heette het, en het heeft drie kogels opgevangen die Duitse soldaten hadden afgevuurd vanuit de Groote Club op de hoek van de Dam.

Duitse soldaten? Die hadden zich toch overgegeven? Ja, maar dat wil niet zeggen dat ‘de Nederlanders’ of ‘de Geallieerden’ daarmee effectief het gezag hadden overgenomen. Die eerste dagen na de capitulatie bevond het land zich in een onbestemd gebied tussen recht en wetteloosheid, met zowel wettige arrestaties als eigenrichting. Op 7 mei werd NSB-leider Mussert aangehouden. Op 8 mei executeerden Duitse soldaten acht Nederlandse mannen in Bolnes. Op 9 mei dreigden Canadese soldaten te schieten als ze troepen van de Binnenlandse Strijdkrachten (BS) met vuurwapens tegenkwamen.

De Dam werd die zevende mei nog bewaakt door gewapende Duitsers en intussen liepen meer of minder geregelde troepen van de BS door de stad. De ontwapening van de Duitsers was voorbehouden aan de geallieerde troepen, maar desondanks deden de ijverige Nederlanders het af en toe zelf. De toedracht van de schietpartij op de Dam is nog altijd in nevelen gehuld. „Zooals in dergelijke gevallen, lokte het eene schot het andere uit”, schreef C.F. Overhoff, de gewestelijk commandant van de BS. Daarmee verontschuldigde hij de Duitsers niet, maar toonde hij wel begrip voor de onoverzichtelijkheid van het moment. De Dam was maar een van de plekken waar zulke incidenten plaatsvonden. Dezelfde dag werd in Amsterdam ook in de buurt van het Centraal Station geschoten. En in Utrecht kwamen negen mensen om bij een schietpartij tussen Duitsers en BS’ers.

„Het limbo van een machtswisseling” is wat kunstenaar Ronald van Tienhoven (1956) intrigeert. Van Tienhoven reconstrueerde de situatie aan de hand van foto’s die door de in groten getale op de Dam aanwezige fotografen en filmers zijn gemaakt. Op de foto’s vastgelegde details – achtergebleven schoenen, een omgevallen kinderwagen, verstrooide bloemen – schikte hij opnieuw in zijn fotostudio en het resultaat is sinds gisteren te zien op de Dam, in de sierlijke kiosken die hij liet nabouwen. En om drie uur ’middags, precies 68 jaar na dato, ‘opende’ hij zijn installatie door de foto van Leijns opnieuw te maken. Op de Dam stond een 3D-kopie van het draaiorgel, erachter een groep schuilende mensen en de fotocamera in het raam van de Industrieele Groote Club. Daar stond Leijns in 1945, procuratiehouder en amateurfotograaf, die gedurende de oorlogsjaren zorgvuldig een fotorolletje had bewaard voor de bevrijding.

Eromheen liepen gisteren, tussen alle toeristen en passanten, ten minste drie mensen die de schietpartij hadden meegemaakt. Kinderen, die door hun vader waren meegesleurd toen het schieten begon. In de Nieuwe Kerk op de grond gedrukt, of in een zijstraatje van de Nieuwendijk, schuilend voor de kogels en rondvliegend glas. En achteraf een glaasje water voor de schrik.

De meeste historische gegevens in dit stuk zijn ontleend aan het boekje De Dam 7 mei 1945 van Flip Bool en Veronica Hekking.