Vijf vragen over // De rechtszaak tegen Duitse neonazi’s

Gisteren begon het proces tegen Beate Zschäpe (38) in de rechtbank in München. 600 getuigen zullen gedurende het proces worden opgeroepen om te worden verhoord. De mogelijke straf kan uiteindelijk oplopen tot levenslang.

Wat is er gisteren gebeurd?

Zschäpe werd om half negen het gebouw van de rechtbank in München ingereden. Vijfhonderd agenten beveiligden het gebouw, enkele tientallen demonstranten stonden tegenover het gebouw. In de zaal kwam het proces traag op gang: niet om tien uur maar om half elf. Zschäpe was gekleed in een chic zwart jasje. Zag er met haar witte blouse en glanzende, lange, donkere haar meer uit als een advocate dan een verdachte van de moord op tien mensen.

Veel kwam er gisteren van het proces niet terecht. De advocaten van Zschäpe en haar belangrijkste medeplichtige, Ralph Wohlleben, wraakten de rechtbank. De rechters zouden vooringenomen zijn omdat de raadslieden als veiligheidsmaatregel ’s ochtends worden gefouilleerd op wapens. Het verzoek van de verdediging om iedereen te fouilleren op grond van het gelijkheidsbeginsel was eerder niet gehonoreerd. Het proces zal volgende week op 14 mei worden hervat.

Hoe ziet het vervolg van het proces eruit?

De schorsing is begrijpelijk, omdat de rechter goed moet uitkijken dat de zaak in hoger beroep niet wordt vernietigd wegens een vormfout. Vorige maand was er ook al ophef over de manier waarop de toegang van de pers was geregeld. Turkse media hadden geen plaats gekregen. Dat leidde tot een internationale rel met Turkije. Uiteindelijk werden Turkse media wel toegelaten. Het is niet uitgesloten dat volgende week de president (of nog meer rechters) zijn vervangen. Met dat scenario is in de planning rekening gehouden. Vervolgens begint een waarschijnlijk zeer langdurig proces waarbij drie officieren van justitie aan de hand van verklaringen van 600 getuigen die allemaal worden opgeroepen. Zschäpe zal worden beschuldigd van mededaderschap aan tien racistische moorden, lidmaatschap van een extreem-rechtse terroristische organisatie, brandstichting en poging tot doodslag. De straf kan oplopen tot levenslang. De verdediging zal wijzen op de vele tegenstrijdigheden en onduidelijkheden in de zaak van het OM.

Waarom is dit proces zo bijzonder?

Omdat dit het eerste anti-terreur proces is sinds de oorlog waarbij de verdachten uit extreem-rechtse hoek komen. Opsporingsautoriteiten hebben de afgelopen decennia volgehouden dat neonazi’s zich daar niet mee bezighielden. Bijzonder is ook dat veel familieleden van slachtoffers zich als nevenklagers gevoegd hebben bij het strafproces. Zij willen, behalve genoegdoening, aantonen dat de Duitse rechtsstaat heeft gefaald: onschuldige burgers zijn niet beschermd en daders konden meer dan tien jaar lang ongestraft hun gang aan. Daarom gaat het bij dit proces niet alleen om waarheidsvinding en de juridische schuldvraag, maar ook om de politieke en maatschappelijke achtergronden: de discriminatie van (Turkse) minderheden en het onvermogen van de politiek.

Waarom konden ze tien jaar hun gang gaan?

Daarover wordt gespeculeerd: mogelijke oorzaak is versplintering van Duitse politie en inlichtingendiensten waarbij informatie niet werd gedeeld. De terroristen pleegde bankroven en moorden in verschillende deelstaten. Het is voorgekomen dat een rechercheur in de goede hoek ging zoeken, en ook dat een profiler van de FBI wees op de mogelijkheid van rechts-extremisme, maar dit werd van hogerhand altijd weggewuifd. Veel mensen denken dat inlichtingendiensten een kwalijke rol hebben gespeeld, op zijn minst door hun eigen infiltranten geheim te houden voor de recherche.

Hoe leeft rechts-extremisme in Duitsland?

Het bestaan van de Nazionalsozialistische Untergrund heeft de aandacht gevestigd op de (legale) NPD, een partij die dicht aanzit tegen het nationaal-socialisme. De Bondsraad (senaat) begint binnenkort een procedure bij het Constitutioneel Hof in Karlsruhe om deze partij te verbieden. Ook is meer oog voor de grote groepen jongeren die zich in zogeheten rechtse Kameradschaften verenigen. En rockmuziek van neonazi’s die bij duizenden jongeren populair is, lijkt niet langer onschuldig.