Kunstenaar Bastiaans geeft het geweld in zijn films extra laag

Christiaan Bastiaans nieuwste kunstvideo, met acteurs Jeroen Willems en Hanna Schygulla, gaat donderdag in première in het Stedelijk Museum.

„In den beginne was er de adem, en toen geweld”, zegt de Duitse filmster Hanna Schygulla, gebogen over Jeroen Willems – een van de laatste rollen van deze vorig jaar overleden acteur. Willems ligt in foetushouding op een tafel.

Het is een scène uit Specimens Slide van de Nederlandse kunstenaar Christiaan Bastiaans (61). Zelden is een kunstvideo zo vol sterren: behalve Schygulla en Willems doen ook de actrice Maria Kraakman en de Japanse filmster Yoshi Oida mee. Specimens Slide is vorig jaar gedraaid in het Van Doesburghuis in het Franse Meudon.

Er vloeit geen bloed maar toch straalt de scène onheil en geweld uit. De film is daarmee typerend voor het werk van Bastiaans, een kunstenaar die zijn materiaal opdoet op de schouwplaatsen van de geschiedenis: oorlogsslagvelden in heden en verleden, de demonstraties op het Tahrir-plein in Kairo in 2011, veldhospitalen en jungles.

Bastiaans verwerkt zijn ervaringen echter niet tot eenvoudige theaters van wreedheid, maar verstopt ze in lagen van betekenis, en lagen van materie. Op zijn thans lopende expositie in Nieuw Dakota is dat goed te zien. Een door Bastiaans genomen foto is nooit gewoon een foto: er is een ander betekenisdragend element in beeld of tekst doorheen gemonteerd of overheen gelegd, en het resultaat is afgedrukt op textiel of een ander onverwacht medium.

Daarbij gaat de gewelddadigheid van het oorspronkelijk materiaal niet verloren, maar wordt naar een ander niveau verplaatst. Als een historicus zoekt Bastiaans naar de verborgen gronden en beweegredenen achter de gebeurtenissen. Schokeffecten vermijdt hij. Eerder maken zijn werken een fragiele, in elkaar geknutselde indruk. Maar ze verontrusten meer dan de primaire horror van het oorspronkelijk materiaal.

Specimens Slide is Bastiaans’ derde film. Hij heeft er bepaald een handje van voor zijn films eersteklas acteurs te interesseren. In zijn eerste, Club Mama Gemütlich (2009), was Jeanne Moreau te zien, in zijn tweede, Al Alamayn (2012), Johanna ter Steege en de Britse acteur Khalid Abdalla.

Specimens Slide lijkt zich af te spelen in een medische situatie, waarbij het door Willems gespeelde personage op de rand van leven en dood verkeert. Aan beide kanten van de scheidslijn treden andere figuren op, wier woorden en daden zich moeilijk objectief laten beschrijven of interpreteren. Bastiaans legt de kijker niet uit wat de associaties en ervaringen van de al half onbewuste stervende precies betekenen. Dat hoeft ook niet – sterven is immers een van de meest particuliere, individuele momenten in een mensenleven. En daarmee ook een van de engste.

Specimens Slide gaat donderdag 9/5 in première in het Stedelijk Museum in Amsterdam. Aanvang 19.30 uur. Reserveren noodzakelijk. Inl: stedelijk.nlTot 2/6 is in de Amsterdamse galerie Nieuw Dakota de video-installatie ‘Gods narrators’ en ander werk van Bastiaans. Inl: nieuwdakota.com