Geen vreemdelingen aub

Is de Immigratie en Naturalisatiedienst (IND) een eerlijke organisatie? Of is er sprake van een ‘cultuurprobleem’: intimidatie van vreemdelingen en een eenzijdige op vertrek gerichte, negatieve houding? Drie weken na het Tweede Kamerdebat over de zelfmoord van de onrechtmatig opgesloten Russische asielzoeker Dolmatov in een inherent onveilig detentiesysteem, groeien de twijfels.

De Rus werd onder meer het slachtoffer van een verkeerde registratie als ‘uitzetbaar’ in een IND-systeem dat de afkorting INDiGO heeft. Een samentrekking van IND en I go – en dat is geen grapje of toeval. Advocaten vertellen vandaag in de krant dat deze dienst inderdaad vrijwel alleen op uitzetting is gericht. Ook van vreemdelingen die hier rechtmatig zijn of nog zijn. Dat is dan meteen een schending van artikel 1 van de Grondwet: „Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld.” Een dienst die iedere vreemdeling principieel ziet als uitzetbaar heeft aan dat non-discriminatie beginsel dus lak. De overheid en dus de IND behoort zich neutraal op te stellen.

Staatssecretaris Teeven (Justitie, VVD) erkende, na lang aandringen vanuit de Kamer, dat de IND inderdaad problemen heeft. De opeenstapeling van fouten in de zaak Dolmatov ging over falende communicatie, gebrekkige registratie en overmatig vertrouwen op protocollen. Maar daarnaast ook over afschuiven, afwachten en gebrekkige discipline. Dat Dolmatov, die nog op hoger beroep wachtte, als ‘uitzetbaar’ werd aangemerkt was mensenwerk. Hij moest kennelijk van de IND het land uit, was het niet nu dan wel straks.

Teeven zegde de Kamer toe aan de ‘cultuur’ binnen de dienst te gaan werken, onder meer met trainingsprogramma’s. Dat lijkt inderdaad nodig. Net als de afgedwongen toezegging dat er „meer aandacht” voor de menselijke maat zou komen. De „onverschilligheid” jegens mensen in vreemdelingenbewaring „moet eruit” aldus Teeven. Het leek hem moeiteloos te kunnen passen binnen het „strenge en rechtvaardige” beleid dat hij voorstaat.

Maar dat is de vraag. Die betwiste IND-cultuur begint bij de politiek. Het plan om illegaal verblijf als zelfstandig feit strafbaar te verklaren is een mooi voorbeeld. Het louter vreemdelingzijn is dan al een verdachte omstandigheid: wie geen Nederlands paspoort heeft is potentieel strafbaar. Het wordt dan wel heel lastig voor een gemiddelde IND-ambtenaar om daar níét de conclusie uit te trekken dat vreemdelingen hier per definitie ongewenst zijn. De overheid stapte wat vreemdelingen in Nederland betreft over van een ‘ja, tenzij’ naar ‘nee, mits’ houding. Het probleem is niet de cultuur van de IND, alswel de boodschap die de politiek geeft. Díé is hard en onverschillig.