‘Staten komen samen uit angst’

De Singaporese ex-diplomaat en publicist Kishore Mahbubani is optimistisch over de toekomst van Azië. Een gesprek over de relatie tussen Azië en de VS, de opkomende Aziatische middenklasse, en de vraag waarom Europese diplomaten meer moeten golfen.

Terwijl Kishore Mahbubani vertelt hoe de wereld in elkaar steekt, staart, vanaf de kaft van zijn biografie op de koffietafel, een bekend gezicht de bezoeker aan: dat van Tony Blair. Het is een effectief trucje. Mahbubani, voormalig ambassadeur van Singapore bij de Verenigde Naties en inmiddels jaren hoogleraar en auteur, noemt de naam van de voormalige Labour-premier niet een keer, maar achteraf ga je toch over dat signaal denken. Waarom ligt juist het boek van Blair zo prominent in zicht, en niet een van de andere boeken in de overweldigende boekenkast? Blair en Mahbubani kennen elkaar waarschijnlijk van VN-vergaderingen of belangrijke bijeenkomsten als het World Economic Forum in Davos – hij mag vast Tony zeggen.

Het antwoord zal Mahbubani niet geven, want juist in het gebruik van suggestie schuilt zijn kracht. De Singaporese academicus geniet grote invloed als auteur van boeken die wereldwijd goed ontvangen worden (zie kader).

Al is hij geen actief diplomaat meer, Kishore Mahbubani koestert nog steeds alle nuances, kunstjes en handigheden die de internationale politiek kleur geven. Neem zijn opvattingen over hoe leiders van landen nader tot elkaar komen om belangrijke besluiten te nemen. „In het algemeen, maar zeker in Azië, heeft het allemaal te maken met een vierletterwoord. Het is een aangename bezigheid. Kun je het raden?”, zegt Mahbubani, in zijn werkvertrek aan de Lee Kuan Yew School of Public Policy in Singapore.

Vier letters? Zegt u het maar liever.

„G-O-L-F. Niets zo belangrijk als golf. Ik heb als diplomaat zo veel vergaderingen van ASEAN (het samenwerkingsverband tussen Zuidoost-Aziatische staten, red.) meegemaakt waar in de vergaderzaal helemaal niks bereikt werd. Maar dan gingen we golfen, een paar biertjes drinken en opeens was er overeenstemming. Er zijn duizenden en duizenden balletjes geslagen. Dat heeft de ASEAN gemaakt tot wat het nu is. Singapore heeft een vrijhandelsakkoord met de VS te danken aan twee potjes golf die onze toenmalige premier ooit speelde met Bill Clinton. De eerste keer werd het onderwerp opgebracht en bij een nachtelijke golfsessie kwam de deal rond. Ik zou alle Nederlandse ambassadeurs in Azië oproepen te leren golfen.”

In de eurozone wordt te weinig gegolfd?

„De eurozone en de EU zijn zeer legalistisch. Een goed akkoord is een vuistdik pak papier. Akkoorden in Zuidoost-Azië zijn flinterdun, maar de golfspelletjes staan voor kameraadschap. De leiders willen met elkaar verder, natuurlijk gebeurt dat langzaam en met tegenslagen.”

Aziatische leiders pakken diplomatie slimmer aan dan hun Europese collega’s?

„ASEAN en de EU hebben soortgelijke resultaten behaald. Er is vrede in Europa, er is vrede tussen Zuidoost-Aziatische landen. Europa is economisch welvarend, Azië is hard op weg om dat te worden. ASEAN werkt stapje voor stapje naar een interne markt die straks bestaat uit bijna 600 miljoen inwoners. Dat is een grotere interne markt dan de Europese Unie.”

Sceptici zeggen dat de ASEAN-leiders nooit een akkoord zullen bereiken over de gevoeligste handelsonderwerpen, zoals het liberaliseren van de handel in rijst.

„Het zal chaotisch verlopen en de deal zal niet in 2015 rond zijn, zoals de bedoeling is, maar eerder tegen 2020. Staten komen niet samen uit liefde, maar uit angst. Europese regeringsleiders integreerden mede omdat ze bang waren overvleugeld te worden door de economische macht van de VS. Aziatische landen vrezen India en China. Als ze niet samenwerken en een vuist vormen, gaan alle investeringen naar die enorme interne markten. Zuidoost-Azië raakt dan in de vergetelheid.

„Hoe harder China groeit en hoe machtiger het land wordt, des te groter wordt de druk op Zuidoost-Aziatische landen om te integreren. Het goede nieuws is dat de VS en China elkaar beconcurreren om de gunsten van Zuidoost-Aziatische regeringen. Zowel de VS en China zijn bezig met regionale vrijhandelsakkoorden. Azië profiteert van die strijd.”

Militair werken de VS nauw samen met landen als Singapore en Thailand. Is dat wijs, in China’s achtertuin?

„Sinds het aantreden van Xi Jinping en de herverkiezing van Obama zijn de verhoudingen iets verbeterd. Dat bleek onder meer uit het recente bezoek van de Amerikaanse minister van Financiën, Jack Lew, aan China.

„Dat neemt niet weg dat het niet slim is van de VS om met marineschepen net buiten de twaalfmijlszone te patrouilleren. Volgens het internationaal recht staan de VS in hun gelijk. Maar ze moeten beseffen dat het over vijftien jaar de Chinese kruisers zijn die voor de kust van Californië liggen. Amerika heeft nog een paar jaar internationaal overwicht als de meest dominante economie ter wereld. Amerikaanse leiders zouden die resterende tijd moeten gebruiken om nieuwe verhoudingen aan te gaan met China, gebaseerd op regels van multilaterale instellingen. Iedere verdragsrechtelijke loophole die de VS nu creëren op basis van macht, zal over een paar jaar door China benut worden. Amerika zou die mazen in de wet moeten dichten, nu het nog kan.”

Wie zou China en Amerika kunnen aanzetten multilateralisme serieus te nemen?

„Europa. Na Kofi Annan uit Ghana en Ban Ki-moon uit Zuid-Korea is het aan Europa om in 2017 de nieuwe secretaris-generaal van de Verenigde Naties te leveren. Hij of zij kan een sleutelrol vervullen. De vraag is of Europa het aandurft met een sterke kandidaat te komen, zoals Dag Hammarskjöld. Hij was een briljante visionair met durf, de beste secretaris-generaal die de VN ooit gehad heeft. Met een sterke kandidaat kan Europa een belangrijk signaal geven. Nederlanders staan er om bekend eerlijk en direct te zijn. Ik hoop dat zij in deze kwestie dat ook zijn en het voortouw nemen.”

De werkkamer van Mahbubani is groter dan de vertrekken van de meeste Nederlandse ministers of topmannen. De Lee Kuan Yew School of Public Policy lijkt meer op een resort dan een academische instelling. De oprit slingert omhoog de heuvel op, langs tennisbanen, een zwembad en rijen palmbomen. In alles straalt het instituut welvaart uit. Het is vernoemd naar de grote leider die Singapore met harde, maar democratisch gelegitimeerde hand, groot heeft gemaakt.

Mahbubani kent Singapore ook anders, als derdewereldland, zoals hij het zelf noemt. „Ik was ondervoed en moest op zesjarige leeftijd op een speciaal voedselprogramma van de staat”, zegt Mahbubani.

Nu is de Singaporese hoogleraar net terug van een vakantie in Italië. „Vijfentwintig jaar geleden was Singapore een soort Ghana. Nu zijn wij Zwitserland.” Wat in Singapore al is gebeurd, voltrekt zich momenteel in grote delen van Azië: de middenklasse groeit onstuimig.

Kan de wereld, en vooral het milieu, honderden miljoenen kapitaalkrachtige Aziaten wel aan?

„Het zijn er niet honderden miljoenen. Van west naar oost zal de middenklasse groeien van 500 miljoen nu tot 1,75 miljard mensen in 2020. Dat klinkt ver weg, maar dat is al over zeven jaar. Dit is de grootste en snelste expansie van de middenklasse ooit. En inderdaad, zij willen koelkasten, air-conditioning, motoren, en auto’s. De wereld kan het niet aan als er niet één Amerikaanse consumptiemaatschappij is, maar drie of vier.”

Dus? Je kunt Azië toch moeilijk de voordelen van welvaart ontzeggen?

„Inderdaad. De Indiase premier Singh zegt heel ferm dat het Westen hem niet moet vragen 400 miljoen Indiërs toegang tot elektriciteit te ontzeggen, zodat Amerikanen in SUV’s kunnen blijven rijden. Het is cruciaal dat Amerika een substantiële belasting heft op benzine om de uitstoot van broeikasgassen tegen te gaan.”

Kan Azië het goede voorbeeld geven? Welvarend zijn, maar geen doorgeslagen consumptiemaatschappij worden?

„Lang zeiden China en India dat klimaatverandering een probleem was van het Westen. Nu zien Chinese en Indiase leiders in dat de hele wereld aan boord van dezelfde boot vaart. Ze zijn bereid een bijdrage te leveren, maar verwacht niet dat ze de grootste offers brengen. China heeft miljarden geïnvesteerd in groene technologieën en duurzame energie. China heeft ook het grootste bebossingsprogramma ter wereld. Een gebied zo groot als Frankrijk is inmiddels beplant met nieuwe bomen.”

De Aziatische middenklasse zorgt ook voor politieke spanningen. De rijkere bevolking van Singapore en Maleisië is steeds kritischer over het regime dat voor welvaart zorgde. Is dat een gevaar?

„Het is heel normaal. In plaats van een tweede auto wil de bevolking invloed in de besluitvorming. Het gebeurt nu in Singapore en Maleisië, twee landen die economisch voorop liggen. Maar het zal in heel Azië gebeuren. Als ik de communistische partij in China was, zou ik goed opletten wat er in Singapore gebeurt. Er komt een dag waarop de Chinese middenklasse het niet meer toestaat dat de communistische partij het land bestuurt zonder vorm van georganiseerde medezeggenschap.”