‘Pijnlijke’ rechtszaak tegen Duitse neonazi’s van start gegaan

Een demonstrant vandaag bij de rechtbank in München, waar het proces tegen leden van de neonazigroepering NSU begint. Op het bord staat: ‘Waarom waren de autoriteiten blind?’ Foto Reuters / Kai Pfaffenbach

In Duitsland begon vandaag om 10:00 uur een van de grootste naoorlogse strafzaken van het land. Hoofdverdachte is Beate Zschäpe, een neonazi van de NSU (Nationaal Socialistische Ondergrondse). Die extreemrechtse groepering kon tussen 2000 en 2007 tien moorden plegen zonder dat de inlichtingen- en opsporingsdiensten in hun hoek zochten.

De nu 38-jarige Zschäpe vormde volgens de aanklacht samen met twee mannen, Uwe Mundlos en Uwe Böhnhardt, een ondergrondse terroristische cel, opgericht in de jaren negentig in deelstaat Thüringen. De NSU pleegde in een tijdbestek van zeven jaar negen moorden met racistische motieven: acht Turkse middenstanders en een Griekse sleutelmaker. Ook werd een Duitse politieagente vermoord en pleegden ze twee bomaanslagen in Keulen en vijftien roofovervallen. Alle slachtoffers worden om het leven gebracht met hetzelfde pistool, een Tsjechische Ceská 83.

Beate Zschäpe (rechts) en Uwe Böhnhardt van de NSU op een ongedateerde foto.

Beate Zschäpe (rechts) en Uwe Böhnhardt van de NSU op een ongedateerde foto. Foto Reuters / Bundeskriminalamt

De tien slachtoffers: boven van links naar rechts Enver Simsek, Abdurrahim Ozudogru, Suleyman Taskopru, Habil Kilic en agente Michele Kiesewetter. Onder van links naar rechts Mehmet Turgut, Ismail Yasar, Theodorus Boulgarides, Mehmet Kubasik en Halit Yozgat.

De tien slachtoffers: boven van links naar rechts Enver Simsek, Abdurrahim Ozudogru, Suleyman Taskopru, Habil Kilic en agente Michele Kiesewetter. Onder van links naar rechts Mehmet Turgut, Ismail Yasar, Theodorus Boulgarides, Mehmet Kubasik en Halit Yozgat. Foto AP / DPA

In Duitsland schaamt men zich dat de zogenaamde ‘Döner-moorden’ (de slachtoffers hadden in sommige gevallen een Dönerzaakje) zo lang hebben kunnen doorgaan. Al die tijd werden de daders van de moorden namelijk niet in rechts-extremistische hoek gezocht; politie en geheime diensten gingen er steeds vanuit dat de slachtoffers waren omgebracht door iemand uit de eigen kring. Meer dan twintig informanten hielden de NSU in de gaten, maar ook zij legden de link niet of trokken niet aan de bel. Verschillende diensten waren, zo verwoordden Duitse media het, ‘blind aan het rechteroog’.

‘Alle grote Duitse trauma’s komen hierin samen’

Onze correspondent in Duitsland, Frank Vermeulen, is vandaag bij de rechtbank. Hij legt uit waarom dit proces zo gevoelig ligt in Duitsland:

“Vooral omdat de slachtoffers lange tijd werden gezien als zelf crimineel. De overheersende gedachte was dat het afrekeningen waren in de Turkse onderwereld. Op basis van vooroordelen werden ze in de hoek van de daders geplaatst. Er is een grote wens bij de vijf miljoen Turken in Duitsland dat dat nu rechtgezet wordt.”

… zoals deze Turkse krant ook illustreert, op Twitter geplaatst door NOS-correspondent Tim de Wit:

Twitter avatar timdewit Tim de Wit Turkse krant die in Duitsland uitkomt windt er geen doekjes om. Turkse gemeenschap wil antwoorden en gerechtigheid. http://t.co/ymA4EeYfHU

Het is niet het enige pijnlijke aan de zaak. Eind 2011 werd duidelijk dat de politie en de inlichtingendiensten van verschillende deelstaten ernstige fouten hebben gemaakt bij het onderzoek naar de tien moorden. Vermeulen schreef in NRC Handelsblad onlangs dat in dit proces alle grote Duitse trauma’s samenkomen:

“Het nationaal-socialistisch verleden, de onderhuidse discriminatie en het racisme van het heden, de moeizame integratie van de DDR en het falen van de rechtsstaat.”

De twee Uwes zijn dood, Zschäpe en vier handlangers staan terecht

In november 2011 werden de beide Uwes gezocht voor een bankoverval. Ze verscholen zich in een camper en pleegden daar vlak voor hun arrestatie, volgens de officiële lezing, zelfmoord. In de camper werd bewijsmateriaal gevonden waarmee het trio aan de moorden kon worden gelinkt.

Zschäpe is daarom nu de enige overgebleven hoofdverdachte. Naast haar staan ook vier handlangers terecht, voor het ondersteunen van terrorisme en medeplichtigheid aan moord.

Twitter avatar frankgvermeulen NRC Bureau Berlijn 500 agenten beveiligen vandaag het #terreurproces tegen #Beate #Zschäpe in #München. http://t.co/zEmKgxAzrZ

‘Dit kan wel twee jaar gaan duren’

Vermeulen over het langdurige proces dat nu voor de deur staat:

“Dit gaat minimaal een jaar duren, maar het kan ook zo anderhalf of twee jaar worden. Het horen van getuigen gebeurt, anders dan in Nederland, allemaal in het openbaar. Er moeten zo’n zeshonderd getuigen gehoord worden en daarnaast zijn er 71 mede-aanklagers.”

En wat voor straf hangt Zschäpe boven het hoofd?

“Het makkelijkst te bewijzen lijkt dat Zschäpe de gemeenschappelijke woning van het trio, in Zwickau, in brand heeft gestoken toen de politie ze in november 2011 op het spoor kwam. Er waren toen nog mensen binnen. Dat zou betekenen dat haar poging tot doodslag ten laste gelegd kan worden: vijf jaar gevangenisstraf. Als betrokkenheid bij de terroristische cel bewezen wordt, ligt het voor de hand dat ze levenslang krijgt.”

Twitter avatar frankgvermeulen NRC Bureau Berlijn Kinderen van slachtoffers #neonazis praten voor #terreurproces #München met de pers. http://t.co/diJSbxHpr7

Het proces zou eigenlijk in april al beginnen, maar werd uitgesteld omdat de accreditaties van journalisten stroef verliep. Turkse media volgen de zaak op de voet, maar velen van hen dreigden geen toegang tot een van de vijftig plekken in de rechtszaal te krijgen.