Hybride ambtsdragers

Drie burgemeesters van PvdA-huize geven er binnenkort de brui aan. Of, niet onwaarschijnlijk, ze voelen aankomen dat de gemeenteraad hen niet voor herbenoeming zal voordragen en kondigen daarom hun vertrek aan.

Van de burgemeester van Assen, Sicko Heldoorn, staat dat zelfs vast. De raad heeft laten weten dat hij niet voor een tweede termijn in aanmerking komt. Ook al meldde minister Ronald Plasterk (Binnenlandse Zaken, PvdA) onlangs in een verder nogal cryptische verklaring dat Heldoorn „beslist benoembaar” is. Waarom de Assense raad de herbenoeming niet ziet zitten, tot verrassing van de burgemeester zelf, dat wordt geheimgehouden. Wat getuigt van minachting van de lokale bevolking.

Ook Aleid Wolfsen van Utrecht legt zijn ambtsketen eind dit jaar af. Zijn burgemeesterschap werd gekenmerkt door een opeenstapeling van fouten en incidenten; zijn vertrek verbaast niemand.

Merkwaardiger was de aankondiging van Peter Rehwinkel, burgemeester van Groningen, die onlangs, al twee jaar voor het aflopen van zijn eerste ambtstermijn, liet weten geen voortzetting van zijn functie te ambiëren. Hij wil zelfs „nooit meer” burgemeester zijn. Groningen lijkt zijn opstappen niet te betreuren. En in het naburige Haren ruimde VVD’er Jan Bats vorige maand na minder dan een jaar het veld, in de nasleep van de Facebookrellen in zijn dorp.

Dit alles toont dat het burgemeestersambt geen sinecure is. Het is geen baan voor studeerkamergeleerden, maar voor stevige ambtsdragers die in het oog van de storm durven te staan en ook de kwaliteiten bezitten die van een ‘burgervader’ – of burgermoeder – worden verlangd.

De duur van de gemiddelde burgemeestersloopbaan bij dezelfde gemeente is de laatste decennia gestaag gedaald. Dat is geen toeval.

De burgemeester neemt in het openbaar bestuur een hybride positie in. Enerzijds heeft hij op het gebied van de openbare orde de afgelopen jaren van achtereenvolgende kabinetten steeds meer taken en bevoegdheden gekregen.

Anderzijds is zijn macht in het lokale bestuur beperkt; de wethouders en de gemeenteraad maken de dienst uit. Maar hij is wel voorzitter van zowel het college van B en W als de gemeenteraad. Vergelijk het met een premier die zowel de ministerraad als de Tweede Kamer moet voorzitten.

De positie van de burgemeester is aan herziening toe. Het kabinet gaat een nieuwe poging doen om de benoeming van de burgemeester uit de Grondwet te halen. Dat maakt op termijn de direct of indirect gekozen burgemeester mogelijk. Deze democratisering is geen garantie dat het ambt beter wordt beoefend. Maar het geeft de burgemeester wel meer legitimiteit en daarmee een steviger positie.