Huiselijk, levenslustig , ‘nazibruid’

Buren en experts noemen haar zelfbewust, daadkrachtig, ook vrolijk. Was Beate Zschäpe hoofdrolspeler of figurant in de reeks extreemrechtse aanslagen? Vandaag begon haar proces.

In november vorig jaar werd bekend dat de tot 21 jaar veroordeelde extreemrechtse Noorse terrorist Anders Breivik vanuit de Ila-gevangenis bij Oslo een brief had geschreven aan Beate Zschäpe (36). Zij is dan al een jaar in voorarrest in de gevangenis van Keulen, als enig overlevende van het terreurtrio dat ervan verdacht wordt tussen 2000 en 2007 acht Turken, een Griek en een Duitse politieagente te hebben vermoord. Breivik, die in 2011 acht mensen doodde bij een bomaanslag en een paar uur later in koelen bloede 69 jongeren doodschoot, roept „beste zuster Beate” op het strafproces tegen haar en vier medeplichtigen te gebruiken voor rechts-extremistische propaganda. „Als duidelijk wordt dat je daadwerkelijk een militante nationalist bent, word je de moedige heldin van de nationale weerstand die alles gedaan en geofferd heeft om het multiculturalisme en de islamisering van Duitsland te stoppen.”

De brief bereikt Zschäpe nooit. En zij heeft via haar advocaten laten weten gebruik te zullen maken van haar zwijgrecht. Dat de brief van Breivik uitlekte kan erop duiden dat het de Duitse autoriteiten niet slecht uitkomt om Zschäpe te koppelen aan Breivik. Want de hoofdkwestie waar het Duitse Openbaar Ministerie voor staat, heeft de Noorse terrorist aangegeven in zijn brief: het proces moet uitwijzen dat Beate Zschäpe „daadwerkelijk een militante nationalist is”. De angst van de families van de slachtoffers is dat de Duitse justitie onvoldoende harde bewijzen heeft om Zschäpe als medepleger te koppelen aan de seriemoord. Procureur-Generaal Harald Range zei enige weken terug in Berlijn op een bijeenkomst van de buitenlandse correspondenten dat het bewijs van de bijdrage van Zschäpe aan de moorden „is opgebouwd uit veel kleine mozaïekstukjes”.

Beate Zschäpe, die op 2 januari 1975 in Jena werd geboren als Beate Apel, is volgens psychiater Henning Sass uit Aken, die optreedt als getuige-deskundige, „kennelijk toegankelijk, zelfbewust, spontaan en daadkrachtig”. Maar Zschäpe was niet zo toegankelijk dat ze zich door de psychiater liet onderzoeken. Hij moest zijn diagnose geven op basis van het dossier. Indien zij wordt veroordeeld, is het oordeel van de psychiater doorslaggevend voor de eventuele oplegging van een zogeheten „veiligheidsbewaring”, een preventieve maatregel die erop neerkomt dat de veroordeelde niet meer vrijkomt omdat hij of zij te gevaarlijk is.

Psychiater Sass heeft volgens de Süddeutsche Zeitung in zijn voorlopig rapport van 71 pagina’s nog geen duidelijk oordeel over hoe gevaarlijk Zschäpe is. Hij heeft „geen aanwijzingen voor wezenlijke stoornissen”. Wel voor een „moeilijke jeugd”.

De geboorte van Beate was een streep door de rekening voor haar moeder Annerose Apel, een DDR-burger uit Jena, die op het moment dat zij zwanger werd tandheelkunde studeerde in Roemenië. Annerose bracht haar baby onder bij haar moeder en vertrok weer naar Boekarest om haar studie voort te zetten: ze was 22 jaar en een jaar voor haar afstuderen. De Roemeense medestudent die volgens haar moeder de vader was van het kind heette Valer Boankic. Maar hij heeft zijn dochter nooit erkend. Hij werkte tot aan zijn dood in 2000 als tandarts in Duitsland. Volgens Spiegel Online heeft Beate Zschäpe haar moeder nooit vergeven dat zij haar biologische vader niet heeft gedwongen om bij te dragen aan de kosten voor zijn kind.

Beate wordt tot haar vijfde levensjaar heen en weer geschoven tussen haar grootmoeder in Jena en de eerste man van haar moeder. Als zij drie jaar oud is, zo schrijven Christian Fuchs en John Goetz in hun boek Die Zelle, rechter terror in Deutschland, heeft Beate Zschäpe al drie achternamen gehad. Later, toen zij met Uwe Mundlos en Uwe Böhnhardt onderdook, goochelde zij met elf identiteiten.

Als Zschäpe 14 jaar is, hangt ze rond met een groepje punks. Een vriendin van haar noemt haar achteraf „levenslustig” en niet bezig met politiek. „Ze wilde van het leven genieten.”

Zschäpe volgt na haar basisschool een vierjarige opleiding tot tuinier. Als ze 17 jaar is, de Muur is inmiddels gevallen, ontmoet ze de twee jaar oudere Uwe Mundlos, dan al overtuigd neonazi. Ze worden een paar. Tot Mundlos in dienst moet, en zij verliefd wordt op Uwe Böhnhardt, een vriend van Mundlos. Deze zet zich over zijn jaloezie heen en vanaf dat moment treden zij als drietal op in de extreemrechtse subcultuur van Jena.

Uit deze periode dateren berichten dat Beate zelf meedoet aan knokpartijen. Zo zou ze een beveiliger van een bar met een bierflesje op zijn hoofd hebben geslagen. Een linkse scholiere breekt ze haar voet, ze doet mee aan het opjagen van linkse jongeren en Vietnamese sigarettenhandelaren. In 1996 zou Zschäpe samen met Mundlos en Böhnhardt achter twee broers hebben aangezeten op het station van Erfurt. Daarbij zou er op de broers zijn geschoten. In dat verband loopt een nieuw onderzoek tegen Zschäpe wegens „poging tot medeplegen van moord of doodslag”.

Het drietal duikt in 1998 onder nadat de politie in Jena een bommenwerkplaats ontdekt in een garage die door Zschäpe werd gehuurd. Vanaf dat moment zijn er alleen getuigen verklaringen van buurvrouwen in het stadje Zwickau, met wie Zschäpe veeloptrok. Zo ontstaat het beeld van een vrolijke, betrokken vrouw, die graag op kinderen wil passen en dol is op haar twee katten. Ze heeft een open oor voor alle problemen waar de vrouwen mee tobben, maar vertelt nooit wat over zichzelf. Het trio gaat na 2007 ook regelmatig op vakantie, ze hebben een vaste kampeerplaats op het Oostzee-eiland Fehmarn en sluiten vriendschap met andere vakantiegangers.

Zschäpe, in de Duitse media aangeduid als ‘nazibruid’ , zou hebben geweten van de moorden en bankovervallen die de beide mannen pleegden. Zij zou opzettelijk een huiselijk beeld hebben opgehouden om het wezen van de terreurcel te camoufleren. Ze zou gefunctioneerd hebben als de „emotionele kern” van het drietal. Nadat de beide mannen in november 2011 na een bankoverval zelfmoord pleegden, stak Zschäpe het huis van het drietal in brand: reden waarom haar ook brandstichting en poging tot doodslag ten laste is gelegd want een bejaarde medebewoonster ontsnapte alleen door een wonder aan de vlammen.

De buren van het trio zeiden tegenover de Duitse NDR overtuigd te zijn van de onschuld van Zschäpe. Hoe gevaarlijk is zij? De psychiater wil in dat kader onder meer weten hoe de rolverdeling was tussen het drietal en „of er hiërarchische structuren waren en welke die waren”. Het proces zal de indruk weg moeten nemen dat een meeloper terechtstaat omdat de hoofdverdachten dood zijn.