Zo vredig was het nog nooit

Tinbergenlezing In de loop van de geschiedenis van de mens is het geweld – in zes belangrijke stappen – steeds meer afgenomen. We doen iets goed, kennelijk.

YEAR-2008 Massai warriors pepper a battle field as they clash with bows and arrows with members of the Kalenjin tribe in the Kapune hill overlooking the Olmelil valley located in the Transmara District in Western Kenya on March 01, 2008. The Massai, the Kalenjin and the Kisii tribes have recently clashed over ongoing land disputes that erupted after botched local elections during the general elections held in Kenya in December of 2007. Over twenty warriors from the tribes have been killed in bow and arrow battles near the borders of these tribes in the last couple of months. AFP PHOTO/Yasuyoshi CHIBA AFP

Geloof het of niet – en ik weet dat de meeste mensen het niet geloven – maar we leven in de vredigste tijd van het bestaan van onze soort. Geweld is, op zijn zachtst gezegd, niet helemaal verdwenen en de afname hoeft niet voort te duren. Maar ik hoop u ervan te overtuigen dat de afname van geweld een hardnekkige historische ontwikkeling is.

Ik presenteer hier zes belangrijke historische afnames van geweld. De eerste noem ik het pacificatieproces. Tot ongeveer 5.000 jaar geleden leefden mensen in anarchie, zonder centrale regering. Hoe was het om zo te leven, in deze natuurlijke staat? Daar hebben denkers eeuwenlang over gespeculeerd. Maar tegenwoordig kunnen we het geweld in zulke vroege samenlevingen schatten. Onder meer met behulp van forensische archeologie – CSI Paleolithicum, zeg maar. Welk percentage van de prehistorische skeletten vertonen tekenen van gewelddadige verwondingen, zoals ingeslagen schedels, onthoofde skeletten, dijbenen waar bronzen pijlpunten in vastzitten, mummies met touwen om hun nek?

Ik ken 20 archeologische steekproeven waar dit soort analyses voor gedaan zijn. Het percentage doden door gewelddadige verwondingen is soms wel 60 procent en het gemiddelde is iets meer dan 15 procent. Laten we dat vergelijken met moderne staten. De Verenigde Staten en Europa in de 20ste eeuw: circa 3 procent, inclusief oorlogen, genocides en door de mens veroorzaakte hongersnood. Of neem de wereld in het eerste decennium van de 21ste eeuw: ongeveer driehonderdste van een procent.

De directe oorzaak van het pacificatieproces was bijna zeker de opkomst en expansie van staten. Als staten zich uitbreiden of hun heerschappij opleggen aan een grondgebied, dan proberen ze stammenstrijd en onderlinge rooftochten uit te roeien. Dat verlaagt de geweldscijfers. Niet dat deze vroege staten enige welwillende belangstelling hadden voor het welbevinden van hun onderdanen, maar onderlinge vetes en roofovervallen veroorzaken overlast.

Voor de tweede belangrijke historische geweldsafname, het beschavingsproces, kunnen we het beste kijken naar moordcijfers, die in grote delen van Europa teruggaan tot de 13de eeuw. De historisch criminoloog Manuel Eisner heeft alle schattingen samengevoegd die hij kon vinden van moordcijfers in Engeland, terug tot ongeveer 1200. Uit zijn gegevens blijkt dat een Engelsman vandaag de dag ongeveer 50 keer zo weinig kans heeft om vermoord te worden dan een Engelsman in de Middeleeuwen. Dit geldt voor elk Europees land waarvoor cijfers beschikbaar zijn.

De oorzaak werd voor het eerst geïdentificeerd door Norbert Elias in zijn klassieke boek Het civilisatieproces. In de overgang van Middeleeuwen naar moderne tijd consolideerden in heel Europa gecentraliseerde staten en koninkrijken zich. Het strafrecht werd genationaliseerd; de infrastructuur voor de handel groeide. Financiële instituten kwamen op, vervoerstechnologie ontwikkelde zich, alsmede manieren om de tijd bij te houden. Het werd minder aantrekkelijk om te roven en aantrekkelijker om te handelen.

Mensen leefden nog wel in vrees voor wrede straffen als radbraken, de brandstapel, in tweeën gezaagd worden. In een proces dat historici de humanitaire revolutie noemen, in de 18de eeuw, werd deze marteling als vorm van straf uiteindelijk afgeschaft. Ook verloor de doodstraf terrein. In de 18de eeuw kende Engeland 222 misdaden waarop de doodstraf stond, waaronder stroperij, valsemunterij, in het gezelschap van zigeuners zijn, en ‘sterke aanwijzingen van boosaardigheid in een kind van 7 tot 14 jaar oud’. In 1861 waren er nog maar vier halsmisdaden over. Voordat de doodstraf in de meeste Europese landen werd afgeschaft, ergens in de afgelopen vijftig jaar, raakte die al in onbruik.

Tijdens de humanitaire revolutie zijn ook onder meer heksenjachten, religieuze vervolgingen en duelleren afgeschaft. En natuurlijk de slavernij. Voor het eerst in de geschiedenis is slavernij overal ter wereld illegaal. De laatste landen die het afschaften waren Saoedi-Arabië in 1962 en Mauretanië in 1980.

Wat veroorzaakte de humanitaire revolutie? Een plausibele eerste gok is welvaart. Maar volgens de meeste economisch-geschiedkundigen nam de welvaart in de wereld vrijwel niet toe tot de industriële revolutie, begin 19de eeuw. En de meeste van deze hervormingen zijn geconcentreerd in de 18de eeuw, toen er vrijwel geen inkomensgroei plaatsvond.

Maar één technologie groeide in die tijd al wel enorm: de boekdrukkunst. Het aantal boeken dat per jaar werd uitgegeven steeg geleidelijk in de 17de eeuw en schoot omhoog aan het einde van de 18de eeuw. Toen konden de meeste Engelse mannen lezen. Wat maakt dat uit? Om te beginnen verving kennis bijgeloof en onwetendheid, ideeën als ‘joden vergiftigen water’ en ‘heksen doen oogsten mislukken’. En het lezen van geschiedenis, journalistiek en fictie vergroot waarschijnlijk de empathie en maakt wreedheden dus minder aantrekkelijk.

De Tweede Wereldoorlog

De vierde historische geweldsafname is wel ‘de lange vrede’ genoemd. Veel mensen denken dat de 20ste eeuw de meest gewelddadige was in de geschiedenis, wat in tegenspraak is met alles wat ik tot nu toe heb gezegd. Gek genoeg halen mensen die dat beweren er nooit cijfers bij uit een andere eeuw dan de 20ste.

Zeker, de 20ste eeuw was gewelddadig. Maar neem ter vergelijking de zogenaamd vredige 19de eeuw. Die had onder meer de Napoleontische Oorlogen, met vier miljoen doden. De Taiping-opstand in China, veruit de ergste burgeroorlog in de geschiedenis, met 20 miljoen doden. De Amerikaanse Burgeroorlog. Shaka Zoeloe, die één tot twee miljoen mensen vermoordde tijdens zijn verovering van Zuidelijk Afrika. De Oorlog van de Drievoudige Alliantie, waarin 60 procent van de Paraguayaanse bevolking omkwam. De Afrikaanse slavenhandel, waarvan niemand weet hoeveel doden er zijn gevallen. Mensen zijn geneigd te denken dat de 19de eeuw vredig was omdat er in Europa enkele tientallen jaren geen oorlog was.

Nu was de Tweede Wereldoorlog zonder twijfel de oorlog met het grootste aantal doden in de menselijke geschiedenis. Maar niet in termen van percentage van de wereldbevolking. In zijn boek The Great Big Book of Horrible Things zette zelfbenoemd wreedhedenexpert Matthew White de honderd ergste wreedheden uit de geschiedenis op een rij. Ik heb die gerelateerd aan de geschatte grootte van de wereldbevolking in de betreffende tijd: de Tweede Wereldoorlog haalt maar net de top-10.

Laten we nu inzoomen op de 20ste eeuw. Tot circa 1950 werden de oorlogen die er waren steeds dodelijker. En de 20ste eeuw heeft inderdaad twee afschuwelijke pieken van bloedvergieten bij de twee wereldoorlogen. Maar daarna is er een lange periode geweest zonder bloedvergieten. Die periode van 65 jaar sinds de Tweede Wereldoorlog, ‘de lange vrede’, is buitengewoon. Geen oorlog tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie, de twee supermachten van die tijd, in tegenstelling tot wat alle experts hadden voorspeld. Sinds Nagasaki is geen kernwapen meer gebruikt in een oorlog, eveneens in tegenstelling tot wat iedereen had voorspeld. Geen oorlogen tussen West-Europese landen.

Het bijzondere aan dat laatste is hoe gewoon het klinkt. Als ik voorspel dat Frankrijk en Duitsland tijdens mijn leven niet met elkaar in oorlog zullen raken, dan zal iedereen zeggen: natuurlijk niet. Maar voor 1945 begonnen West-Europese landen meer dan 600 jaar lang twee nieuwe oorlogen per jaar. Dat aantal staat nu al 65 jaar op nul.

Er zijn in die tijd ook geen oorlogen tussen ontwikkelde landen geweest. We vinden het tegenwoordig normaal dat oorlog alleen in arme, primitieve landen voorkomt, maar vroeger deden rijke landen ook aan oorlog. Europa, van oudsher het deel van de wereld met de grootste militaire macht, zit geen landen in andere delen van de wereld meer te pesten en slingert ook onderling geen granaten meer naar elkaar waardoor de rest van de wereld collateral damage oploopt. Een enorme verandering.

En wat is er in de rest van de wereld gebeurd, sinds 1946? Koloniale oorlogen zijn van de aardbodem verdwenen. Er zijn ook minder oorlogen tussen soevereine staten. Het aantal burgeroorlogen nam wel toe tot 1990, maar ook dat is daarna wat afgenomen. Het totaal aantal oorlogsdoden is in elk geval afgenomen, doordat de vroegere oorlogen tussen landen tot veel meer doden leidden dan de huidige burgeroorlogen.

En regeringen die hun eigen burgers vermoorden? Het cliché wil dat de 20ste eeuw het tijdperk van de genocide was, maar ook daar lees je nooit een vergelijking met andere eeuwen bij. Historici die genocide bestudeerd hebben, zijn unaniem van mening dat het een mythe is. Frank Chalk and Kurt Jonassohn schrijven op de eerste bladzijde van hun The History and Sociology of Genocide dat genocide overal ter wereld en gedurende de hele geschiedenis voorkwam. Wat er wel veranderde in de 20ste eeuw is dat mensen zich er druk om begonnen te maken. Het woord ‘genocide’ werd gemunt en het werd voor het eerst verkeerd gevonden.

Uitbarsting van genocides

Iets wat op cijfers lijkt hebben we alleen voor de 20ste eeuw. Die spreken het idee tegen dat de wereld sinds de Holocaust niets heeft geleerd. In de jaren 30 tot 50 was er een uitbarsting van genocides in Europa en in de jaren 20 tot 70 in Azië. Maar de trend sinds WO II is een afname.

Wat zijn de oorzaken van de lange vrede en van wat ik de ‘nieuwe vrede’ noem, het tijdperk na de Koude Oorlog? Immanuel Kant opperde al in zijn opmerkelijke essay Voortdurende vrede (1795) dat democratie, handel en een internationale gemeenschap pacificerende krachten zijn. De politieke wetenschappers Bruce Russett en John Oneal hebben aangetoond dat die alle drie toenamen in de tweede helft van de 20ste eeuw en dat ze alle drie vrede voorspellen als je verder alles constant houdt.

Het aantal democratieën is toegenomen sinds WO II en nog eens sinds het einde van de Koude Oorlog, in verhouding tot het aantal autocratieën. De internationale handel is sinds WO II gestaag gegroeid. Het aantal intergouvernementele organisaties is voortdurend toegenomen. En vooral sinds het einde van de Koude Oorlog is het aantal internationale vredesmissies toegenomen.

De laatste historische ontwikkeling noem ik de ‘rechtenrevoluties’: de afname van systemisch geweld tegen kwetsbare groepen als raciale minderheden, vrouwen, kinderen, homoseksuelen en dieren. Het type racistische meningen dat geweld tegen minderheden in de hand werkt, zoals zeggen dat je zou verhuizen als er een zwart gezin naast je kwam wonen, komt nu vrijwel niet meer voor. Dit is een wereldwijde trend. Momenteel zijn er meer landen die kansarme minderheden positief discrimineren dan negatief.

Sinds verkrachting begin jaren 70 op de feministische agenda werd gezet, is het met 80 procent afgenomen. Huiselijk geweld nam met tweederde af. Het aantal mensen dat door hun echtgenoot of echtgenote vermoord wordt, is gedaald, evenals het aantal Amerikaanse staten waar lijfstraffen op school zijn toegestaan. In het grootste deel van Europa is de corrigerende tik afgeschaft. Ook slaan door ouders is in veel Europese landen verboden.

Kindermishandeling is afgenomen sinds het begin jaren 90 voor het eerst werd gemeten, evenals vechten en pesten. Homoseksualiteit was vroeger een ernstig misdrijf; het aantal landen waar dit niet meer zo is, neemt toe. Geweld tegen homo’s is afgenomen sinds het voor het eerst werd gemeten. En de dierenbeweging heeft een afname van de jacht meegemaakt, een toename in vegetarisme, een afname van het aantal films waarin ‘animals have been harmed’.

De hamvraag is nu: waarom is geweld op zo veel verschillende tijdschalen en in zo veel verschillende ordes van grootte afgenomen? Dat de de mens zijn neiging tot geweld is verloren, lijkt me onwaarschijnlijk. In onderzoek naar moordfantasieën moesten mensen de vraag beantwoorden ‘heeft u er ooit over gefantaseerd dat u iemand vermoordde die u niet mag?’ Bij een groep mensen met een heel laag geweldspercentage, Amerikaanse universiteitsstudenten, bleek dat ruim 60 procent van de vrouwen en driekwart van de mannen fantaseert daar ten minste af en toe over fantaseert. (En de rest liegt.)

Goede neigingen

Het is waarschijnlijker dat de menselijke aard niet alleen bestaat uit neigingen tot geweld, maar ook uit tegengestelde neigingen – wat Abraham Lincoln noemde de ‘better angels of our nature’, oftewel ‘ons betere ik’. Er zijn verschillende krachten die ons tot geweld verleiden: uitbuiting, competitie om de macht, wraak, ideologie. Maar er zijn ook tegenkrachten: ons vermogen tot zelfcontrole en tot empathie, ons moreel gevoel (al kan dat ons ook de verkeerde kant op sturen) en ons verstand.

Vier historische ontwikkelingen hebben volgens mij die tegenkrachten een handje geholpen. Staatvorming: een staat met geweldsmonopolie vermindert geweld door de prikkels voor aanvallen, uitbuiten en wraak weg te nemen (de staat schrikt dan je vijanden af, dat hoef je zelf niet te doen). Handel: dat creëert win-winsituaties – én handel maakt dat mensen in andere landen, ook al hebben we veel bezwaren tegen die landen, toch waardevol voor ons worden. Empathie: in de loop der geschiedenis is de groep mensen met wie we meeleven gegroeid van een klein clubje familie en vrienden naar mensen van andere rassen, beide seksen, naar kinderen, zelfs andere diersoorten. En ons verstand, de rede: naarmate mensen hoger opgeleid zijn, zijn ze geneigd abstracter en universeler te denken. Hoe intelligenter mensen zijn, hoe minder geweldsmisdrijven ze plegen, hoe minder racistisch, seksistisch, xenofobisch en homofobisch ze zijn en hoe ontvankelijker voor democratie.

We zouden onze inspanningen om geweld te verminderen beter moeten onderzoeken. Niet alleen vragen ‘wat doen we verkeerd?’, maar ook ‘wat hebben we goed gedaan?’ Want we hebben iets goed gedaan en het lijkt me belangrijk om te begrijpen wat het is. En om dankbaar te zijn voor de beschaving en verlichting die dat mogelijk hebben gemaakt.

Dit is een bewerkte versie van de Niko Tinbergenlezing die Steven Pinker gisteravond uitsprak in Leiden. Zie www.tinbergenlezing.nl