Vluchtelingen uit Syrië naar Europa halen? Nee, vooral niet doen

Laten we met Syrië niet de fout begaan als destijds met de vluchtelingen uit Kosovo: die kwamen om te blijven. Vang de Syriërs in de regio op, betoogt Peter van Krieken.

Syrische kinderen spelen bij een opvangkamp in Jordanië, waar 2.500 Syriërs zijn opgevangen. Foto Reuters

De opbrengst van de nationale actie voor Syrische vluchtelingen viel tegen. Dat was begrijpelijk. Wie wil zich identificeren met hardline fundamentalisten? En wie begrijpt eigenlijk waar het precies om gaat? De uitkomst is misschien wel te voorspellen en de tekenen aan de wand beloven niet veel goeds. De ellende is enorm. De schade nauwelijks te beschrijven, materieel en immaterieel. Bombardementen, aanslagen en wellicht ook het gebruik van gas. Het oorlogsrecht wordt geschonden, door alle partijen, elke dag. De toekomst is grimmig.

Dus alle redenen om het land te verlaten. Er zijn al 1,5 miljoen Syrische vluchtelingen en dat aantal zal alleen maar groeien. En dan nu de oproep om de Europese grenzen open te stellen voor Syrische vluchtelingen. Een nobel streven. Komt voort uit een goed hart, ongetwijfeld. Maar is het ook verstandig?

We spreken nu over 1,5 miljoen vluchtelingen en waarschijnlijk een vergelijkbaar aantal intern ontheemden. Zij allen behoeven hulp, daarover mag geen misverstand bestaan. Maar wat en waar? Dat is de duidelijke vraag. En hierbij gelden een aantal vuistregels. Zoals: hoe verder weg gevlucht, hoe geringer de neiging om te terug te keren; hoe dieper Europa in des te ingewikkelder de regels, zodat terugkeer, ook wanneer Syrië weer vreedzaam is, vrijwel onmogelijk af te dwingen is.

Daarnaast: zijn alle vluchtelingen even nuttig voor het asielland, of mag die vraag niet gesteld worden? Tot slot: vluchtelingenstatus is niet alleen de oplossing voor vroegere problemen, maar ook het begin van nieuwe problemen en uitdagingen.

Maar laat ik beginnen met mijn jaren voor UNHCR in Beiroet, een stad hevig verdeeld en geschonden door de aanhoudende burgeroorlog. Bij elke nieuwe gevechtsronde vluchtten ze weer, meestal naar de Beka’a vallei of Damascus. En zodra de rust was weergekeerd kwamen ze terug in de door geweerschoten doorboorde Mercedes-taxi’s. Terug om het huis of appartement op te knappen en een zo normaal mogelijk bestaan te herbeginnen. En dat herhaalde zich een aantal keren. De Libanezen die het zich konden permitteren, zaten in Parijs of Nice – en nog steeds.

We hebben een keer bewust vluchtelingen naar ons deel van Europa gehaald. Dat was in 1999, toen Kosovaren in Macedonië en vooral Albanië zich konden verheugen op een enkele reis Zweden, Zwitserland, Duitsland, Oostenrijk of Nederland. Althans ze dachten dat het om een enkele reis ging, maar al snel bleek dat het een retour was. En dat laatste is nog steeds onderdeel van het grote misverstand. Tot een paar jaar geleden hebben landen als Oostenrijk en Zwitserland wanhopig geprobeerd Kosovaren te doen terugkeren. En na een lang verblijf is terugkeer moeilijk te verkopen. Aan de vluchtelingen en aan de thuismarkt. Overigens waren die enkele reizen op de vrije markt in Albanië heel wat waard. Conclusie: tijdelijk asiel is een illusie. Als we Syriërs hier naar toe halen, zitten we er aan vast.

En wat doen Syriërs zelf? De goed opgeleide Syriërs zullen landen uitkiezen waar ze aan de bak kunnen, carrière kunnen maken en goed geld verdienen. Daar hoort een land als Nederland niet bij. De niet of slecht opgeleide Syriërs verkiezen natuurlijk een land met een goed sociaal vangnet. Zweden was in 2012 populair, en zal dat ook blijven. Nederland is ook zo’n land. De slecht opgeleide vluchtelingen komen niet aan de bak, en hoeven ook niet aan de bak te komen: we steunen ze en bieden ze een redelijk bestaan aan. Kortom, het integratiepotentieel hangt in grote mate af van de vooropleiding van de vluchteling. En de goed opgeleide Syriërs gaan naar elders. Hartelijk dank.

Kunnen we ze tegenhouden? Nee, dat gaat niet lukken. Syriërs, vooral diegenen die naar Turkije zijn gevlucht, kunnen vrij gemakkelijk de EU binnenkomen. Dat kost ze zo’n 5.000 dollar per persoon, maar dan heb je ook wat. De Turken zullen bij de grensovergang met bijvoorbeeld Griekenland, maar ook bij de grens met Bulgarije, de andere kant op kijken. En eenmaal in Griekenland of Bulgarije zullen ze doorreizen. De andere EU-lidstaten mogen ze niet naar Griekenland terugsturen, omdat de zogeheten Dublinregeling qua Griekenland dankzij een Straatsburgse uitspraak (Europees Hof) voorlopig is opgeschort.

Vorig jaar kwamen 25.000 Syriërs naar de EU (vooral naar Zweden). Dat aantal zal dit jaar oplopen tot 100.000 misschien. En dat hangt af van de strategie van de smokkelaars (die veelal vrij spel hebben), de hulp die de EU aan Libanon, Jordanië en Turkije wil bieden en ook feitelijk biedt, en vooral van de politieke stemming van de Turken. De andere kant opkijken bij de grens is een politiek signaal. Jullie maken het ons moeilijk? Wij zullen het jullie moeilijk maken (zoals de vroegere DDR veel vluchtelingen West-Berlijn in loodste: een uitstekende handel).

Kortom, hoewel we in de EU een tijdelijke beschermingrichtlijn hebben, is het openzetten van de deuren en het uitnodigen van Syrische vluchtelingen een weliswaar sympathiek maar foutief gebaar. Het is beter hulp, veel hulp te leveren aan de regio: Libanon, Jordanië en Turkije (en het Koerdische deel van Irak, waar veel Koerdische Syriërs naartoe zijn getrokken).

Alleen dan blijft de kans op terugkeer bestaan. Europa heeft het zich veel te ingewikkeld gemaakt – onder meer door een ‘mensenrechtisering’ van het discours – en is niet meer in staat afgewezen asielzoekers of vluchtelingen die geen bescherming meer nodig hebben terug te sturen. Het is belangrijk dat goed te beseffen. Dus alle aandacht, mankracht en energie naar de opvang van vluchtelingen in de regio – conform het regeerakkoord.

Peter van Krieken (ex-UNHCR) doceert volkenrecht, migratierecht en mensenrechten aan Webster University in Leiden.