Obama zit voorlopig vast aan terreurgevangenis

President Obama wil Guantánamo alsnog sluiten. Maar de opties zijn beperkt. En de meeste Amerikanen willen er niet van af.

Iedere dag dat Guantánamo Bay open is, wordt Barack Obama weer herinnerd aan het feit dat hij een van zijn belangrijkste verkiezingsbeloftes van 2008 niet is nagekomen.

Elf jaar is de gevangenis voor terreurverdachten, op een stukje Amerikaans grondgebied op Cuba, in gebruik, waarvan vier jaar onder Obama’s leiding. De president wil opnieuw proberen Guantánamo te sluiten, zei hij deze week op een persconferentie. „Guantánamo Bay is duur, inefficiënt, schaadt ons internationale aanzien. Het moet sluiten.” De oneindige detentie op ‘Gitmo’ van 166 mensen, zonder uitzicht op een proces, „is niet zoals wij [Amerikanen] zijn”, aldus Obama.

1Als Obama zo tegen is, waarom is Guantánamo Bay dan nog niet dicht?

Dat komt door het Congres, én door Obama zelf. Al meteen na zijn aantreden, in 2009, begonnen de problemen. Obama dacht de gevangenen te kunnen verplaatsen naar Amerikaans grondgebied. Een gevangenis in Illinois stond leeg; daar zouden ze een eventueel proces kunnen afwachten. Maar Democraten en Republikeinen in het Congres voelden er niets voor om terreurverdachten naar Amerika te halen, en hielden dit plan tegen.

Ook weigerde het Congres mee te betalen aan de berechting van verdachten in de Verenigde Staten. Obama liet het er verder bij zitten. Zijn speciale gezant die is belast met de herplaatsing van onschuldige gevangenen, Daniel Fried, werd in januari overgeplaatst, en is nog niet vervangen.

2Kan Obama ‘Gitmo’ nu wel sluiten?

Dit wordt heel moeilijk. Obama zei deze week met het Congres te willen zoeken naar een oplossing. De onmogelijke weg is om een verzoek te doen aan het Congres om Guantánamo Bay te sluiten. Het verzet daartegen is groot, ook onder Democratische Afgevaardigden die in hun district niet de naam willen hebben dat ze terroristen hebben vrijgelaten.

Kansrijker is Obama als hij zich niet op het cellencomplex richt, maar op de gevangenen. Hij kan aansturen op hun vrijlating, of op hun berechting. Als alle gevangenen weg zijn, maar de gevangenis formeel nog bestaat, heeft hij ook zijn doel bereikt.

3Wat kan hij voor de gevangenen doen?

Obama had ooit verschillende opties: hij kon verdachten militair of civiel laten berechten, hij kon ze vrijlaten en naar een ander land sturen, of laten berechten in een ander land. Die eerste twee opties zijn afgeschoten door het Congres. Maar hij kan nog altijd gevangenen naar andere landen sturen. Het grote probleem is dat daar door het Congres voorwaarden aan zijn verbonden: de gevangenen mogen geen kans krijgen alsnog terrorist te worden, en er moeten garanties zijn dat ze niet gemarteld worden.

Op korte termijn kan Obama in bestuurlijke zin ook al iets doen, zelfs zonder hulp van het Congres. Hij kan een opvolger voor de overgeplaatste Guantánamo-gezant Fried aanstellen. Het zou een signaal zijn dat hij echt werk wil maken van ‘Gitmo’. En hij kan de commissie die Guantánamo-zaken onderzoekt, nieuw leven inblazen. Die commissie bestaat nu alleen op papier.

4Van de 166 gevangenen vormen 87 volgens het Amerikaanse leger geen enkel gevaar. Waarom worden zij niet vrijgelaten?

Dat komt door tal van formele en praktische bezwaren. De meeste gevangenen komen allereerst uit Jemen. Obama heeft het sturen van gevangenen naar Jemen in 2009 verboden, nadat de in Jemen gerecruteerde Umar Farouk Abdulmutallab een mislukte aanslag op een vliegtuig had gepleegd.

Op dat moratorium is hij nooit teruggekomen. Hij zou de onschuldige gevangenen ook naar andere landen kunnen sturen, maar dat is in het verleden maar mondjesmaat gebeurd: vrijwel geen land, ook Nederland niet, zit daar op te wachten. Vrijlating op Amerikaanse bodem is verboden door het Congres.

5Is Amerika niet gebonden aan het internationaal recht?

Vorige maand zei VN-vertegenwoordiger Navi Pillay dat Guantánamo Bay een „duidelijke schending van het internationaal recht” betekent en dat de gevangenis moet sluiten. De gevangenen moeten vrijgelaten worden of een proces krijgen, aldus de VN.

Ook het Amerikaanse Hooggerechtshof besliste in 2008 in een vonnis dat de gevangenen in staat moeten worden gesteld hun eigen detentie aan te vechten voor een rechter. Maar het vonnis heeft aan de bestaande praktijk niets veranderd.

6Hoe moet het verder met de gevangenen?

Sinds de stichting van de gevangenis zijn ruim zeshonderd gevangenen vrijgelaten. Maar voor de overblijvers ziet het er slecht uit. Wie ergens van wordt verdacht, krijgt geen proces. Wie nergens van wordt verdacht, wordt niet uitgeleverd. De hongerstaking van circa honderd gevangenen heeft hun omstandigheden in de VS weer onder de aandacht gebracht, maar uitzicht op een politieke oplossing is er niet.

7Is het openblijven een politiek probleem voor Obama?

Nee, want Guantánamo Bay leeft niet in de VS. Uit een recente peiling van tv-station ABC blijkt dat 70 procent van de Amerikanen de gevangenis open wil houden, in ieder geval voor terreurverdachten. Kritiek krijgt Obama maar uit twee kampen: de linkervleugel van zijn eigen partij, en libertairen die zich zorgen maken over de geschonden burgerrechten.

Van een breed maatschappelijk debat is geen sprake. De kwestie kan Obama pas schaden als hij het gevecht met het Congres aangaat, en dat gevecht – naar verwachting – verliest. Dat is reden temeer om aan te nemen dat Obama voorzichtig zal zijn met Gitmo.