Gevangenen zijn ‘ongekend radeloos’

Eten weigeren is volgens medici een recht. Maar in de Amerikaanse terreurgevangenis op Guantánamo Bay telt geen recht.

Twee keer per dag krijgen de gevangenen op Guantánamo Bay eten. Pitabrood bijvoorbeeld, met rijst, of een gekookt ei, melk en fruit. Of een vegetarische curry, gebakken vis, halalvlees, spinazie en sinaasappelsap.

Wie negen keer achter elkaar weigert te eten, en dat zijn volgens de laatste telling 100 van de 166 gevangenen, krijgt een vloeibaar voedingssupplement aangeboden. Wie dat weigert wordt vastgebonden in een stoel. Een verpleger brengt vervolgens een sonde aan, een dunne slang, die via de neus tot de bodem van de maag reikt. Een tot twee uur lang krijgen de gevangenen – nu 23 – Ensure toegediend, een energierijk vloeibaar goedje op basis van melk, waarin ook alle nodige vitaminen en mineralen zijn toegevoegd.

Het is voor de hospikken inmiddels routine. Want de hongerstaking die nu plaatsheeft in Guantánamo is niet de eerste onder de vermeende Al-Qaeda- en Talibaanstrijders die er – sommigen al sinds januari 2002 – gevangen zitten. Maar wel de meest wijdverbreide, en langdurigste.

De hongerstaking begon volgens advocaten van de gevangenen begin februari. Toen zouden de bewakers korans hebben doorzocht. Generaal John Kelly, bevelhebber van de Amerikaanse troepen in Latijns-Amerika, noemt dit „nonsens”. „Op geen enkele manier is de Koran oneerbiedig behandeld”, zei hij twee weken geleden tegen Amerikaanse journalisten.

Maar hij geeft de advocaten wel gelijk dat „frustratie” de reden is dat de hongerstaking zich zo snel heeft uitgebreid, en zo lang duurt. Yves Daccord, directeur-generaal van het Internationale Rode Kruis, dat sinds 2002 93 keer de basis bezocht, twitterde begin deze week zelfs dat „het niveau van radeloosheid onder gevangenen ongekend is”.

Al een jaar lang heeft niemand de gevangenis verlaten. Hoorzittingen, die de regering-Obama in 2010 beloofde te houden om alle zaken opnieuw te bekijken, zijn nooit gehouden. Van de 166 gevangenen, zijn er slechts 36 aangeklaagd. De rest – dertig Jemenieten en 56 anderen – is onschuldig en mag naar huis. Maar kan niet, omdat de vrees bestaat dat ze zich alsnog bij Al-Qaeda zullen aansluiten, omdat hun thuisland hen zou martelen, en omdat geen enkel ander land hen wil opnemen.

Sinds half april zijn als gevolg van de hongerstaking bovendien alle privileges die deden denken aan krijgsgevangenkampen, zoals ‘luchten’, bibliotheekbezoek en een gezamenlijke ruimte, ingetrokken. De mannen zitten weer op eenpersoonscellen, en zijn 22 uur per dag opgesloten. „Ze hadden goede hoop dat Guantánamo dicht zou gaan. Ze waren kennelijk er kapot van toen de president op zijn belofte terugkwam de gevangenis te sluiten, althans dat is hun perceptie”, zei generaal Kelly tegen de Defensie-commissie van het Huis van Afgevaardigden. „Dat leidde tot frustratie, en ze willen de druk opvoeren om aandacht van de media te krijgen.”

Ook in andere gewapende conflicten kozen gevangenen de afgelopen decennia voor de hongerstaking als pressiemiddel. Soms met succes. In 1981 hongerden tien gevangenen in de beruchte Maze-gevangenis in Noord-Ierland, onder wie Bobby Sands, zich uit om een status als politieke gevangenen af te dwingen. Sands werd in het Lagerhuis gekozen, maar stief enkele dagen later.

Dat laatste willen de Amerikanen voorkomen: „Ik wil niet dat deze mensen sterven”, zei president Obama dinsdag. Dat is de reden waarom de gevangenen op Guantánamo gedwongen worden gevoed.

Tot ongenoegen van medici, het Internationale Rode Kruis, en onder anderen de VN-gezant tegen marteling en de VN-gezant ter bescherming van mensenrechten. Zij schreven eerder deze week aan de Amerikaanse regering: „Het is onverdedigbaar om mensen te voeden tegen hun geïnformeerde en vrijwillige weigering in. Eerder zouden hongerstakers moeten worden beschermd tegen dergelijke vormen van druk, zeker als dat gepaard gaat met dwang en soms zelfs met fysiek geweld.”

Dat zegt ook David Nicholl, neuroloog uit Birmingham, en opsteller van een brief in 2006 in het medisch-wetenschappelijke tijdschrift The Lancet, bij de vorige grootschalige hongerstaking op Guantánamo Bay.

Toen wees Nicholl erop dat gedwongen voeden verboden is door de World Medical Association, en dat de verdragen die dit regelen ook door de VS zijn ondertekend. „Het komt er op neer dat iedere patiënt, als hij mentaal bekwaam is, het recht heeft medische behandeling te weigeren. Als arts hoef je het niet eens te zijn met die beslissing, maar je moet die wel respecteren”, zegt hij nu.

Bovendien brengt het aanbrengen van een sonde, zelfs bij gewone patiënten in een ziekenhuis, risico’s met zich mee. „En helemaal als de patiënt onwillig is en opgewonden raakt.” Hij wijst op IRA-gevangene Michael Gaughan, die in 1974 door de Britten gedwongen werd gevoed en vervolgens stierf aan de gevolgen van longontsteking. De sonde was verkeerd ingebracht.

Nicholl vreest ook voor het welzijn van de legerartsen. „De situatie kan alleen maar verergeren. De hongerstakers denken dat er geen andere manier is om Guantánamo te verlaten dan in een lijkkist. Zodra de artsen dat doorhebben, zullen ze het heel moeilijk krijgen.”

De gevangenisdirecteur van Guantánamo Bay, kolonel John Bogdan, vertelde deze week dat hij gesprekken had gevoerd met de stakers om ze te overtuigen zich aan de regels te houden. Maar hij kon niet ingaan op hun eisen: „Ze wilden vrijgelaten worden. Dat kan ik niet regelen.”

Titia Ketelaar, nu correspondent in Londen, volgt het Guantánamo- dossier sinds 2002.