Foute zaakjes van de Wallen weren Het is een kwestie van lange adem

Amsterdam probeert criminaliteit en louche investeerders te weren van de Wallen, onder meer door panden op te kopen. Maar het geld is op. De ‘foute’ vastgoedeigenaren keren langzaam terug. Een wandeling over de Wallen.

Prins Hendrikkade 20

Motorbendes en drugsdealers

De Prins Hendrikkade is een van de drukste plekken van Nederland. Elke maand arriveert een miljoen bezoekers in Amsterdam en de overgrote meerderheid komt hierlangs.

Ronald Wiggers staat in zijn blauwe jopper en met zijn blauwe wollen mutsje diep over het voorhoofd langs het fietspad. De directeur van NV Stadsgoed laat zijn bezit in het hart van Amsterdam zien. Dit is het oudste, drukst bezochte en meest bediscussieerde deel van de stad. Hier werken de raamprostituees waar Amsterdam internationaal bekend om staat. Hier zijn 66 van de 220 coffeeshops van de stad (als de gemeente haar zin krijgt, zullen dat er in 2016 nog 31 zijn). Hier hebben motorbendes, drugsdealers, mensenhandelaren en andere georganiseerde criminelen veel panden in bezit. Hier staat ook de majestueuze Oude Kerk, geflankeerd door bordelen. Hier heeft de gemeente, in samenwerking met het Rijk en private partijen de strijd aangebonden met de georganiseerde misdaad die, zo werd in 2007 vastgesteld, „ter plaatse een economische en maatschappelijke machtspositie lijkt te hebben opgebouwd, die niet aanvaardbaar is”.

Sindsdien heeft het stadsbestuur besloten panden aan te (laten) kopen die in handen zijn van criminelen, het aantal coffeeshops en bordelen terug te dringen, evenals andere ‘criminogene’, ‘economisch laagwaardige’, ‘illegale of half-legale’ ondernemingen (de woorden komen uit gemeentelijke stukken), waarbij altijd souvenirwinkels, massagesalons en mini-supermarktjes worden genoemd. Dat veelomvattende en dure project om de binnenstad leefbaar en veilig te maken, heet 1012, naar de postcode van het gebied. NV Stadsgoed is een van de hoofdrolspelers.

Achter Wiggers rijst het pand Mercurius op, met daarin een niet-criminogene, niet-laagwaardige, niet-illegale of half-legale onderneming: een filiaal van Albert Heijn. Een pauzerende vakkenvuller gooit zijn peuk op straat en loopt naar binnen. „Dit is natuurlijk fantastisch”, zegt Wiggers.

Dit pand, pal tegenover het Centraal Station, is het eerste dat op verzoek van de gemeente is aangekocht door een voorganger van Wiggers, ver voor project 1012 geboren was. Ooit zat er holistisch centrum Oibibio. Toen dat in 2000 failliet ging, dreigde het pand in de handen te vallen van de beruchte vastgoedhandelaar Bertus Lüske, die in 2003 zou worden geliquideerd. Woningbouwvereniging Het Oosten kaapte het voor zijn neus weg en na een reeks mislukte avonturen met internetbedrijven en restaurants tekende Albert Heijn eind 2009 voor het pand. Stadsgoed stelde wel een voorwaarde: de supermarkt moest niet alleen aan de Prins Hendrikkade een ingang maken, maar ook aan de achterkant, aan de Nieuwendijk.

Nieuwendijk 35Een rafelig gebied

Een armzalig stukje stad is dit, de eerste vijftig huisnummers van de Nieuwendijk. Het lijkt wel of de ondernemers op 150 meter straat een zo compleet mogelijke staalkaart van foute zaakjes bij elkaar wilden brengen. Zeven seedshops, vier pizzeria’s, een Chinese massagesalon, vier cafés, drie coffeeshops, een gokhal, twee mini-supermarktjes, twee seksshops, een drankhandel, twee tabakshandels, elf souvenirwinkeltjes.

Maar Wiggers is blij dat juist de beheerder van Buddha Magic Mushroom naar buiten komt om hem een hand te geven. De man is een huurder van Stadsgoed. Zit hier al jaren. Houdt zich aan afspraken die de huiseigenaar met hem maakt. Plaatst geen neonreclame in de etalage, hangt geen vlaggen aan de gevel. Betaalt mee aan de straatverlichting tijdens de feestdagen. „Zie je mijn dilemma”, zegt Wiggers. „Dit is een goede ondernemer. Ik heb helemaal geen problemen met hem. Ik zou alleen willen dat hij een ander soort onderneming had.”

Eigenlijk kwamen we hier om te kijken bij de gebroeders Niemeijer op nummer 35, een Franse bakkerij die niet zou misstaan in Amsterdam-Zuid. Eerst zat er een coffeeshop in. „De zaak was van een brouwerij, die verhuurde het onder aan een horecaondernemer en die verpachtte het weer aan de coffeeshophouder. Wie moet ik dan aanspreken als er iets gebeurt dat me niet bevalt”, zegt Wiggers. Dit is wat ‘criminogeen’ wil zeggen: een onontwarbare kluwen van eigendomsconstructies, bv’s en stromannen, en vooral zwart geld uit illegale inkomsten.

Natuurlijk is Wiggers trots op zo’n mooie zaak als Niemeijer in dit gebied, maar het hoeft niet allemaal netjes te worden in 1012, zegt hij. „Het is vanouds een rafelig gebied en dat mag het best blijven.”

Hij kent de argwaan. Probeert de gemeente van het Wallengebied één grote P.C. Hooftstraat te maken? Of een heleboel kleine ‘9 straatjes’ met zijn hippe winkeltjes tussen de grachten? Worden de Wallen vertrut? Marijn Ornstein, raadslid voor coalitiepartij VVD en naar eigen zeggen „kritisch supporter” van het project 1012, wandelde voor een verkiezingscampagnefilmpje in 2010 over de Wallen en zei: „En op een dag word je wakker in een PvdA-poppenhuis.” Dat was een sneer naar toenmalig PvdA-lijsttrekker Lodewijk Asscher, destijds als wethouder verantwoordelijk voor het 1012-project. De VVD wil voorkomen dat een legitieme strijd tegen criminelen wordt aangegrepen om de zittende ondernemers uit de binnenstad te jagen en er met overheidssteun overeind gehouden zaakjes voor in de plaats te zetten.

Haringpakkerssteeg 5 Wonen in een labyrint

In de Haringpakkerssteeg steekt Wiggers een sleutel in het slot van een deur tussen een coffeeshop en een supermarktje. We lopen drie trappen op, passeren een Aziatisch echtpaar en dan doet Wiggers een deur open en staan we op het dak. „Hier ben ik zo trots op.”

Op de schoorstenen, tussen de pannendaken, over een groot deel van het binnenblok ligt als een zilveren spin een gegalvaniseerde loopbrug. Aan de achterkant van de panden zijn her en der deuren aangebracht die toegang geven tot woningen. In dit labyrint wonen nu 35 mensen, terwijl niemand er eerst kon komen.

In het 1012-gebied leveren winkelpubliek en toeristen zoveel op dat elke centimeter die niet aan winkelruimte of horeca wordt besteed, verspild geld is voor de ondernemer. Daarom leiden er geen voordeuren naar de woningen boven de winkels en de cafés, met als gevolg dat die leeg staan.

Er wonen nu zo’n 8.000 mensen in het 1012-gebied en volgens prognoses neemt dat aantal de komende tien jaar niet veel toe. De gemeente hoopt van wel. Bewoners vergroten de levendigheid en de veiligheid.

Op de muur naast een van de deuren op het dak hangt een bordje in straatnaamblauw: Jack Cohen Gang, naar de bedenker van het project ‘Wonen boven winkels’. Cohen is commissaris van Stadsgoed, maar is vooral de man die meer dan twintig jaar geleden bijna eigenhandig een stuk binnenstad voor de gemeente terugveroverde: de Zeedijk.

De NV Zeedijk is in zekere zin de voorloper van de NV Stadsgoed. De Zeedijk was in de jaren tachtig zwaar verloederd, er liepen meer dealers en junks dan bewoners, in de cafés werd meer heroïne en cocaïne dan bier verkocht. Met geld van gemeente en banken is de NV Zeedijk panden gaan aankopen en opknappen, heeft er gewone woonhuizen van gemaakt waar gewone mensen kwamen wonen, en gewone winkels waar je gewone boodschappen kon doen. Cohen vestigde zijn kantoor op de Zeedijk om vanuit de straat overzicht te kunnen houden. Hij vertelt over de onverwachte huisbezoeken die hij aflegde en over hoe hij tegen foute huurders blufte: als je niet doet wat ik zeg, stuur ik elke week FIOD, ECD en Belastingdienst bij je langs. Dat bluffen doet Ronald Wiggers ook, zegt hij zelf. Maar kantoor houden op de Wallen, nee. „Dat is niet verstandig.’’

Het heeft twintig jaar geduurd en een investering van ruim 6 miljoen euro gevergd om de Zeedijk er weer bovenop te helpen, de NV bezit er nog altijd meer dan 30 procent van het vastgoed op en rond de 450 meter lange straat en beheert haar eigendom en de straat intensief. Is het reëel die aanpak te willen kopiëren naar een gebied van zo’n twee vierkante kilometer? En ook: kan Stadsgoed, meer dan alleen aankopen, ook fijnmazig beheren? Cohen wijst op een groot verschil tussen Zeedijk en Wallen: „De slooppanden op de Zeedijk wilde niemand hebben, dus konden wij ze goedkoop krijgen.” Dat kan Wiggers niet zeggen van de panden die hij heeft aangekocht.

Damrak 33Rode loper voor toeristen

Het Damrak en het Rokin moeten de rode loper worden waardoor alle tienduizenden toeristen en dagjesmensen vanuit het station de stad binnengaan. Tot een jaar of vijf geleden ‘was’ het Damrak van de Israëlische familie Barazani, die er goedkope restaurants, hotels, bars en gokhallen in zette. Een van de spectaculaire deals die Wiggers sloot was de aankoop van twaalf panden van Barazani in 2009. „Als je wilt meespelen, moet je eerst de grote spelers van het bord slaan”, zegt Wiggers. „Dan krijgt de rest respect voor je.”

Als we over het Damrak lopen, wijst Wiggers op de meer en minder bonafide ondernemers. Die twee daar, die deugen: Wiggers heeft hen met subsidies geholpen de boel om te zetten van een vaag shoarmatentje naar een filiaal van New York Pizza.

Maar de Russen die het Museum of Medieval Torture Instruments beheren – voorheen een illegale wodkaproeverij – „die doen alles wat God verboden heeft”. Ze houden zich aan geen enkele afspraak. En net als Wiggers denkt: ha, nu hebben ze twee maanden de huur niet betaald, ik kan ze eruit gooien, dan komt uit het niets geld en staat hij weer machteloos.

Geld was de motor achter dit deel van het 1012-project, geld om vastgoed te kopen voordat het in handen van foute eigenaars belandde.

Maar de aankopen zijn gestokt. Woningcorporaties De Key en Ymere kopen niet meer aan. De gemeente en stadsdeel Centrum kunnen niet meer betalen dan de taxatiewaarde, anders krijgen ze problemen met de Europese Commissie wegens staatssteun.

De kosten van alleen al het aankopen van panden zijn intussen opgelopen tot zo’n 70 miljoen euro. En de komende vijf à tien jaar zegt Wiggers nog zo’n 70 miljoen euro nodig te hebben voor zo’n honderd panden, inclusief renoveren.

Wiggers heeft in de laatste drie jaar welgeteld één appartementsrecht gekocht in het 1012-gebied.

De banken stellen sinds de crisis van 2008 veel striktere voorwaarden aan leningen. Voorheen kon Stadsgoed met zijn goudgerande garantie vrijwel alles gefinancierd krijgen, nu eisen de banken 40 procent eigen geld van Stadsgoed bij de aankoop van een pand. Wiggers: „Het geld om aan te kopen is op.”

Sint Annendwarsstraat 4 Foute partijen keren terug

Een handjevol Italianen wurmt zich net uit het slopje dat eindigt bij een seksclub als Ronald Wiggers zijn jongste aankoop laat zien, op de hoek van de Sint Annendwarsstraat. Ooit was dit Sexyland, de grootste sekswinkel van ondernemer ‘Dikke’ Charles Geerts. De ramen zijn nu afgeplakt, Stadsgoed laat het pand opknappen.

Het gangenstelsel van oeroude steegjes in het Sint Annenkwartier wordt gedomineerd door raambordelen. Als het aan de gemeente ligt verdwijnen ze hier allemaal. Het gebied rond de Oude Kerk moet vrij worden van bordelen en coffeeshops.

Op de Wallen gaat de normale logica van vastgoed niet op. Stadsgoed heeft schitterende grachtenpanden aangekocht op de Oudezijds Achterburgwal: vier verdiepingen hoog, statige opgang, hoge ramen, en panden in de Dollebegijnensteeg, zo smal dat je de tegenoverliggende gevel kunt aanraken als je je hand uit het raam steekt. En toch is het pand in de steeg duurder dan op de gracht. Een hoerenloper wandelt nu eenmaal liever buiten het zicht bij de vrouw van zijn keuze naar binnen. Dus daar zitten de meeste ramen.

„Reken maar uit”, zegt Wiggers. Een vierkante meter op de Zuidas kost misschien 300 euro per jaar. Hier betaalt een vrouw per dagdeel van acht uur 100 tot 190 euro voor de huur van een raam.” Geen ondernemer die zo’n lucratieve zaak vrijwillig afstaat.

Hier stuit het project 1012 (voorlopig) op zijn grenzen. „Nu wij niet meer kunnen aankopen, zien we de foute partijen weer terugkomen op de Wallen”, zegt Wiggers. De vroegere Venus Bioscoop, de oudste seksbioscoop van Nederland, is aangeboden aan stadsdeel Centrum, maar uiteindelijk gekocht door een van de gewantrouwde vastgoedeigenaren van de Wallen. In het Sint Annenkwartier alleen al zijn drie foute eigenaren teruggekeerd, heeft ook stadsdeelvoorzitter Jeanine van Pinxteren gehoord. „Als er nu een pandje vrijkomt wachten wij met de angst in ons hart af wie het in handen krijgt.”

Oudezijds Achterburgwal 60Modeateliers op de Wallen

Aan de Oudezijds Achterburgwal staat het voormalige hoofdkwartier van Charles Geerts. Naast de deur hangt het schildje van de NV Stadsgoed. Geerts is net als de Barazani’s voor vele miljoenen uitgekocht, op voorwaarde dat hij geen ondernemingen meer begint in het 1012-gebied. Wiggers heeft wel respect voor hem, zegt hij. ‘Dikke’ Charles begon als koopman in seksvideo’s op de Dappermarkt en heeft zich toch maar opgewerkt.

Een van de koperen naambordjes van de deur geeft aan dat Jan Taminiau hier nu huist, sinds deze week wereldberoemd als de ontwerper van koningin Máxima’s inhuldigingsjurk. Het pand is donker en leeg. „Taminiau reist de hele wereld over”, zegt Wiggers.

De Wallen zijn sinds 2007 bespikkeld met modeateliers. Ook weer een gesubsidieerd project: Red Light Fashion, om te voorkomen dat de buurt maanden of jaren naar lege panden moet kijken. „In het begin werden daar de ruiten ingegooid”, zegt Wiggers. „Ik begrijp het ook wel – het is hun buurt.”

De gemeente liet in 2010 de potentie van de Wallen als normaal winkelgebied onderzoeken. Die bleek tegen te vallen. De uitstraling van de Wallen en de hokjesindeling van de panden werden genoemd als reden waarom gewone winkeliers er niet wilden zitten. Zonder subsidies, stond erin, zal het „voor een groot aantal ondernemers lastig worden om een gezonde exploitatie te realiseren”.

Wiggers geeft zijn ondernemers subsidie, zoals Cohen dat op de Zeedijk deed. Ingroeihuren, noemen ze dat: 30 tot 40 procent lagere huur om bonafide ondernemers over de streep te trekken. Dan nog zijn de kosten hoog. Een klein zaakje moet al gauw 2.000 tot 3.000 euro huur per maand opbrengen. Mensen die 1012 een warm hart toedragen zien met lede ogen dat veel gewone zaakjes op en rond de Wallen de deuren moeten sluiten.

Warmoesstraat 133Gebied terugveroveren

We eten een stuk quiche in de nieuwe bakkerij op de Warmoesstraat. Alweer een bakkerij. Sinds het project 1012 is begonnen, hebben zich veel bakkers, chocoladewinkels en modeontwerpers in het gebied gevestigd. Het is een precair evenwicht, zegt Wiggers. Maar hij is optimistisch, zeker wanneer hij ziet dat ondernemers als Michiel Kleiss van restaurant Anna in de Warmoesstraat durven te openen. Die straat is ontegenzeggelijk opgeknapt. „Zo gaan we het gebied stukje bij beetje veroveren.”

Het is een kwestie van lange adem, dat zegt eigenlijk iedereen. De energie, volgens sommigen de ijdelheid, van wethouder Asscher heeft het tempo van het project in het begin te zeer opgezweept.

Hij is met een tank het gebied binnengereden en toen het ding stilviel keek hij pas om hoe het er achter uitzag”, zegt een bonafide ondernemer.

De effecten laten zich moeilijk meten. Zoals de politie schrijft bij de laatste voortgangsrapportage: „Ondanks dat de aanpak van zware criminaliteit in het gebied is geïntensiveerd, is het lastig om de effecten hiervan te benoemen.”

De criminelen hebben het gemakkelijker, dat weet Ronald Wiggers wel. Zij kunnen vijf jaar lang geen premie afdragen en buiten het zicht van de Belastingdienst blijven. Als ze worden gepakt, zetten ze de zaak op naam van een neefje, laten zichzelf failliet verklaren en de zaak gaat gewoon door. „Barazani heeft zich ook weer bij ons gemeld. Of hij zijn oude panden kon terugkopen.”