We denken allemaal dat we politiek begrijpen

Mensen lijden aan een ‘illusie van begrip’, zo ook als het om politiek gaat. Daardoor nemen ze vaak zulke extreme standpunten in.

Mensen hebben soms extreme politieke standpunten over zaken waarvan je je kunt afvragen: hebben ze daar eigenlijk wel verstand van? Zó veel weet de gemiddelde burger nu ook weer niet van politiek en van beleidsvraagstukken, van welke politieke maatregelen werken en welke niet. Als je die mensen zou vragen om uit te leggen wat precies de gevolgen zouden zijn van de invoering van vlaktaks – in stapjes, ze zouden gedetailleerd moeten beschrijven ‘als je dit doet, gebeurt dat, en dan dat’ – zouden ze dat kunnen?

Niet zo heel goed, merken ze al snel. En door dat besef wordt ook hun mening minder extreem. Dat laat een team Amerikaanse psychologen zien in een aantal experimenten die ze vorige week online publiceerden bij Psychological Science. Het niveau van het politieke debat zou erbij gebaat zijn, schrijven ze, als aanhangers van verschillende politieke standpunten eerst de exacte werking van het beleid uitvoerig zouden bespreken, en pas daarna hun voorkeuren en positie zouden bepalen. Dat geldt vast net zo goed voor politici zelf, mailt onderzoeksleider Philip Fernbach van de universiteit van Colorado in Boulder desgevraagd. „Natuurlijk zijn sommigen van hen experts, dus dan zou ons effect niet op moeten gaan. Maar ik vermoed dat veel politici en opiniemakers evenveel lijden aan de ‘illusie van begrip’ als gewone burgers.”

De experimenten die de psychologen deden, waren tamelijk simpel. Ze vroegen enkele honderden mensen naar hun mening over een aantal beleidsstrategieën, zoals het invoeren van vlaktaks, unilaterale sancties tegen Iran vanwege zijn nucleaire programma, het verhogen van de pensioengerechtigde leeftijd en bedrijven laten handelen in CO2-emissierechten. Ook vroegen ze de deelnemers hoe goed ze die de strategieën eigenlijk begrepen. Daarna moesten de deelnemers voor enkele strategieën exact en in stappen de gevolgen ervan beschrijven. Vervolgens werd de deelnemers opnieuw gevraagd hoe goed ze de strategieën begrepen en wat hun positie was.

En inderdaad: nadat de deelnemers ze hadden moeten uitleggen, zeiden ze de beleidsstrategieën minder goed te begrijpen – én hun standpunten waren gematigder geworden. Het kwam echt door de vraag om de gevolgen in stapjes uit te leggen: mensen aan wie gevraagd was de redenen voor hun mening op te sommen, en die dus ook nog een stukje dieper doordachten over de strategieën, werden daarna niet gematigder in hun standpunten.

We zien hier de illusie van begrip in actie, aldus de onderzoekers. Mensen denken vaak dat ze begrijpen hoe bepaalde dingen werken, totdat je ze vraagt om het in detail uit te leggen. Andere onderzoekers hadden dat al aangetoond voor alledaagse voorwerpen, zoals een ritssluiting, een toilet, een combinatieslot. Vraag mensen of ze begrijpen hoe die dingen werken en ze zeggen: ja, natuurlijk. Maar hoe dan precies? Eh.... tja.

Het interessante aan dit nieuwe onderzoek is dat als je die illusie van begrip verwoest, het vertrouwen dat mensen in hun mening hebben ook verwoest wordt, en dat dit hun politieke positie en hun gedrag beïnvloedt. In een vervolgexperiment bleek dat mensen niet alleen hun positie matigden, maar ook minder geld gaven aan een actiegroep die hun standpunt vertegenwoordigde.

Het is verstandig om mensen duidelijk te maken hoe weinig ze eigenlijk weten, besluiten de onderzoekers hun artikel. Dat werkt als tegenwicht tegen allerlei mechanismen die ervoor zorgen dat we ons ingraven in extreme posities: we zijn geneigd informatie te zoeken en te verwerken op een manier die onze eigen mening ondersteunt, we gaan vooral om met gelijkgestemden en denken over het algemeen dat anderen er net zulke extreme standpunten op na houden als wijzelf. Dan mag de illusie van begrip best eens worden aangepakt voor wat het is: een illusie.