Gemeenten, hoed u voor de dubbele fax

Sommige mensen sturen gemeenten verkapte ‘WOB-verzoeken’ om de dwangsom te incasseren als ze geen antwoord krijgen.

Kan je misbruik maken van een WOB-verzoek? Gemeenten vermoeden van wel. Er valt geld mee te verdienen: maximaal 1.260 euro per verzoek.

De WOB, de Wet openbaarheid van bestuur, regelt dat burgers overheidsinformatie kunnen opvragen via een zogenoemd WOB-verzoek. Een belangrijk recht voor burgers, journalisten en onderzoekers. De WOB trad in 1980 in werking, maar pas sinds 2009 geldt er een deadline voor beantwoording: als de overheid niet binnen uiterlijk zes weken reageert, riskeert zij een dwangsom.

Sinds de invoering van die ‘Wet Dwangsom’ vermoeden gemeenten steeds vaker dat burgers de WOB oneigenlijk gebruiken. De Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) meldt dat er elke week wel een gemeente aanklopt wegens argwaan over een ingediend WOB-verzoek.

Bijvoorbeeld: de sollicitatiebrief. Een persoon doet alsof hij solliciteert. Een open sollicitatie, twee A4’tjes. Ergens op het tweede velletje staat, terloops, een WOB-verzoek. Of de gemeente informatie wil verstrekken over – zeg – afvalinzameling. Grote kans dat de P&O-ambtenaar over dit WOB-verzoek heenleest. En dus verstrijkt de wettelijke termijn van vier weken waarbinnen de gemeente op het verzoek moet reageren. Een ingebrekestelling volgt. Daarna een factuur.

Andere variant: de dubbele fax. Iemand stuurt per fax een WOB-verzoek en vraagt de gemeente bepaalde informatie te leveren over 2011. Meteen erachteraan stuurt hij fax nummer twee. Een identiek WOB-verzoek, op een identiek A4’tje. Er is één miniem verschil: het WOB-verzoek gaat nu om 2010. De ambtenaar in het gemeentehuis plukt de twee A4’tjes uit de fax, ziet twee exact gelijkende velletjes, en gooit er één ongezien weg. De verstuurder had vast per ongeluk twee keer op de verzendknop gedrukt.

En opnieuw volgt de vraag om een dwangsom.

Deze verzoeken zijn vorig jaar zomer zeker bij een tiental gemeenten binnengekomen. Waarschijnlijk gaat het om veel meer gemeenten, zegt de VNG: „Er zijn er vast een heleboel die niet de moeite nemen dat te melden.”

Hoe het ook zij: gemeenten die te maken krijgen met die WOB-verzoeken en dwangsommen, hebben moeite zich er tegen te wapenen. Er is een wetswijziging van de WOB in de maak die oneigenlijk gebruik tegengaat, maar die wijziging laat al een aantal jaren op zich wachten.

Intussen is het schipperen. „Echt hard maken dat een burger de WOB oneigenlijk gebruikt, is lastig”, zegt Hans Engels, bijzonder hoogleraar gemeenterecht – en D66-senator. „In het bestuursrecht wordt er vaak zwaarder getild aan de verantwoordelijkheid van gemeenten.” Als gemeenten vermoeden dat er iets raars aan de hand is met een WOB-verzoek, moeten zij volgens Engels „extra alert” zijn, en een „dossier” aanleggen van alle correspondentie die daarop volgt – voor het geval het tot een rechtszaak komt.

Dat advies komt voor het Brabantse Grave te laat. Deze gemeente was een van de ontvangers van de identieke faxen. Twee identieke WOB-verzoeken over hondenpoep, vlak achter elkaar verstuurd. De eerste fax heeft de gemeente keurig beantwoord, de tweede is spoorloos verdwenen. Grave heeft de maximum dwangsom van 1.260 euro betaald. „Tandenknarsend”, zegt persvoorlichter Henk Ruijs. „Want het lijkt evident dat deze burger uit was op de dwangsom. Niet op informatie.” Ruijs somt op: „Twee faxen achter elkaar is al raar. Waarom niet die twee jaartallen in één WOB-verzoek? Bovendien ontbraken adresgegevens van de afzender. En deze burger stelde ons weliswaar in gebreke, maar liet vervolgens vaag wat hij dan wilde weten.”

Waarom heeft de gemeente dan toch betaald? „We waren nu eenmaal te laat met het beantwoorden van die tweede fax”, zegt Ruijs. „Dat was ook het oordeel van onze commissie bezwaarschriften.” En bovendien: „We hebben een lage ambtelijke bezetting. Wij dachten: liever snel betalen dan verzanden in ellenlange procedures.”

Ook Wijchen en Borne melden betaling van een dwangsom na een „verkapt” WOB-verzoek. Voor Leiden dreigt hetzelfde.

Er is nog een optie: simpelweg de dwangsom niet betalen. Uit principe. Zoals de Zuid-Hollandse gemeenten Molenwaard en Bergambacht. Ook in laatstgenoemde gemeente verdween een tweede fax spoorloos. „De faxen werden nota bene midden in de nacht verstuurd”, zegt juridisch medewerker Aad de Winter. „Exact vier weken later ontvingen we de ingebrekestelling. Het ligt er dik bovenop dat het deze WOB-verzoeker om geldelijk gewin te doen was.” Bergambacht liet de indiener van het WOB-verzoek per brief weten niet aan dit spelletje mee te doen. Inmiddels is de bezwarentermijn verstreken. Er komt dus geen rechtszaak, en Bergambacht houdt haar geld op zak.

Wie zijn eigenlijk de verzenders? Een van hen is een man uit Maastricht. Hij stuurde afgelopen zomer twee identieke faxen aan ongeveer tien Zuid-Hollandse gemeenten. Fax één: hoeveel WOB-verzoeken ontving uw gemeente in 2011? Fax twee: hoeveel in 2010?

Zijn telefoon opnemen doet de Maastrichtenaar niet. Wel laat hij iemand anders terugbellen, genaamd Mark Bergers, die zich voorstelt als jurist en eigenaar van een rechtsbijstandsbureau. „Ik ben zijn gemachtigde.” Volgens Bergers is de Maastrichtenaar een oprechte wobber: hij is gewoon geïnteresseerd in de informatie die hij opvraagt. „En een fax is een makkelijke manier om informatie op te vragen.”

De suggestie van gemeenten dat hier sprake is van oneigenlijk gebruik of zelfs misbruik, noemt de jurist „typisch”. „Het is eenvoudigweg onzorgvuldig als gemeenten die tweede fax weggooien.”