De slag om openbaarheid

Kan een burger ook misbruik maken van zijn democratische recht om toegang tot openbare documenten te vragen? Het antwoord daarop is helaas ja.

Gemeenten signaleren vandaag burgers die hun wettelijk recht op toegang tot overheidsinformatie verstoppen in sollicitatiebrieven. Neemt de overheid die vraag niet correct in behandeling, dan ontstaat er recht op schadevergoeding. Het gaat de ‘sollicitant’ niet om een baan noch om informatie, maar alleen om misleiding met het oogmerk van schadevergoeding.

Er zijn ook gevallen bekend van burgers die een verzoekschriftenbombardement uitvoeren. Onlangs floot de kantonrechter in Rotterdam een Dordtse burger terug. Deze man had in 2012 467 WOB-verzoeken ingediend. Hij zei er eerlijk bij dat hij te kwader trouw was – hij deed het om te ‘zieken’, uit boosheid over een conflict. Zand in de machine van de overheid. De wet als actiemiddel, met de rekening voor de gemeenschap. De gemeente was een handvol ambtenaren fulltime kwijt aan zijn acties. Democratie heeft een prijs, maar die kan dus ook te hoog worden, aldus de rechter.

Deze misstanden laten zien dat minister Donner (Binnnenlandse Zaken) in 2011, op de voorlaatste Dag van de Persvrijheid, een punt had toen hij misbruik van de WOB aan de orde stelde. Jammer genoeg verergerde de wetswijziging die zijn opvolger Spies daarop voorstelde, de problemen. Zij stelde voor overheden het recht te geven verzoeken die „kennelijk onredelijk” zijn of „kennelijk een ander doel dienen”, buiten behandeling te laten. Dit ter beoordeling van de overheid zelf.

Daarmee wordt het dus aan het bestuur overgelaten te beoordelen of de motieven van de indiener van het verzoek deugen. ‘Waarom willen wij dat weten?’ als maatstaf. De overheid bewaakt zo de burger in plaats van andersom. En heeft er een nieuwe weigeringsgrond bij.

Het wordt steeds duidelijker dat de inmiddels 33 jaar oude WOB is versleten. Hij is een bron van langdurige en kostbare procedures geworden. Terwijl toegang tot overheidsdocumenten feitelijk een grondrecht is – althans zo zag de laatste Staatscommissie Grondwet dat. In andere landen zijn positieve ervaringen met een Informatiecommissaris, die burgers dat recht helpt realiseren. Deze stok achter de deur voor overheden wordt nu voorgesteld in een initiatiefwetsontwerp van GroenLinks.

Duidelijk is ook dat het recht op overheidsinformatie beter tegen misbruik moet worden beschermd. Bij voorkeur door de rechter, een informatiecommissaris of eventueel de Ombudsman. Voorkomen moet worden dat het bestuur zelf beslist wanneer er sprake is van oneigenlijk gebruik.