‘De oorlog is onontkoombaar’

Hanna Schygulla, de voormalige muze van regisseur Fassbinder, zingt op 5 mei in Amsterdam. „Over hoop op een nieuwe wereld.”

Hanna Schygulla

Zelfs over de telefoon uit Parijs zingtzegt zij met hese, slepende stem de woorden, alsof ze elk ogenblik Lili Marleen gaat zingen. Zo kennen we Hanna Schygulla.

De filmactrice en zangeres is op Bevrijdingsavond te gast in Amsterdam in het BIMhuis tijdens de Duits-Nederlandse Nacht, waar ze liedjes zal zingen. Een dag later vertoont Filmmuseum Eye haar beroemdste film, Lili Marleen (1980) van Rainer Werner Fassbinder. Bovendien is in het Stedelijk Museum de gloednieuwe film Specimens Slide van cineast en beeldend kunstenaar Christiaan Bastiaans te zien, waarin Schygulla optreedt samen met de pas overleden acteur Jeroen Willems. De Duitse filmvedette is een week lang alom aanwezig.

Hanna Schygulla (1943) spreekt Engels. De Tweede Wereldoorlog is nog altijd haar ijkpunt. Haar vader was een Duitse frontsoldaat. „Als je zoals ik het swastikastempel op je geboortebewijs hebt staan, dan is de nazitijd onontkoombaar in al je denken”, zegt ze. „Voor onze generatie, geboren in de Tweede Wereldoorlog of vlak erna, heb je daar je hele leven mee te maken. Met Fassbinder en onze vrienden uit die tijd vroegen we ons af wat het betekent om Duitser te zijn. Vanaf onze vroegste jeugd speelt de oorlog een beslissende rol. De protestgeneratie van ’68 in Duitsland komt daaruit voort.”

In Duitsland viel voor Schygulla op elke straathoek de schaduw van de oorlog. Daarom besloot ze ruim dertig jaar geleden naar Parijs te verhuizen, naar de wijk Marais. Ze werd geboren in Königshütte, destijds in Opper-Silezië, nu Chorzów in Polen. Haar vader verbleef tot ver na de oorlog in krijgsgevangenschap. Op de toneelschool van München ontmoette ze in het begin van de jaren zestig de aankomende filmregisseur Fassbinder. Hij zag haar en wist meteen: zij wordt de ster van mijn films.

Schygulla: „Hij was hypnotiserend en ik liet me graag hypnotiseren. Mensen denken dat ik heel jong was toen ik in zijn filmuniversum terechtkwam, maar dat is niet zo. Ik was halverwege de twintig. En groeide uit tot zijn muze. Toch is dat niet de juiste benaming. Ik geloof meer in wederzijdse inspiratie. Dat creativiteit van de een overgaat op de ander.”

Het timbre van haar stem, de lome en afstandelijke speelstijl, en de zwoele oogopslag kenmerken haar rollen in Fassbinder-films uit de jaren zeventig en tachtig als Die bittere Tränen der Petra von Kant, Die Ehe der Maria Braun, Lili Marleen en het imposante Berlin Alexanderplatz. Hoewel haar band met Fassbinder intens was, behoorde ze niet tot zijn werkelijke intimi. Ze behield altijd afstand, zeker gedurende Fassbinders zelfdestructieve laatste jaren.

„Iedereen vraagt me altijd naar Fassbinder”, zegt ze, ongevraagd. „Dat hindert mij helemaal niet. Ik vind het belangrijk dat de herinnering aan zijn werk levend wordt gehouden. Hij leerde me te ontdekken dat er iets in mij is wat me onderscheidt van anderen. Ik werk niet volgens de classical way, zoals veel actrices en zangeressen misschien wel doen. Ik repeteer nooit. Daar wilde Fassbinder niets van weten. We kregen de tekst in handen en speelden meteen, onmiddellijk, op de set. Hij werkte met een camera. Van tevoren lag alles vast in zijn hoofd.”

Hoewel Schygulla nog speelt in films, heeft ze zich de laatste tijd toegelegd op het zingen. Met het programma Schygulla chantesingt trad ze in 1998 op in de Amsterdamse Stadsschouwburg.

Ze zegt: „In mijn jeugd waren de liederen van Bertolt Brecht en Kurt Weill van beslissende betekenis. Ik ga Macky Messer van Brecht zingen en een Lullaby van hem, een Schlaflied. Ook kom ik met een potpourri van protestsongs uit de jaren zestig, de Beatles, Rolling Stones, Janis Joplin. Het idee dat er ‘nieuwe tijden’ zouden komen is diep in het leven van mijn generatie verankerd. Al was het voor ons ‘wishful thinking’, dat verlangen is onveranderd en brandend aanwezig.”

De avond is gewijd aan de bevrijding van Nederland van het naziregime. „Dat vind ik een mooie gelegenheid om de hoop van een nieuwe wereld uit te spreken. Ik zing ook het lied Transit. Het gaat over het wegvoeren van de Joden, over razzia’s en de gruwelijke onzekerheid van mensen die van hun huis worden getransporteerd.”

Duits-Nederlandse Nacht, BIM-huis, 5 mei 20.30 uur. ‘Lili Marleen’. Met openbaar gesprek. Eye, 6 mei, 16.30 uur.