De bij is er nog niet met dat tijdelijke gifverbod

De EU verbiedt voor bijen giftige insecticiden. Maar of dat helpt is de vraag, meent Rob Buiter. Boeren schakelen heus niet massaal om.

Het is gelukt!’. Afgelopen maandag besloot Brussel tot een tijdelijk verbod op neonicotinoïden. Vanaf 1 december is het gebruik van deze insecticiden voor twee jaar verboden.

Het gaat om het gif dat door velen in verband wordt gebracht met de problemen waar bijenhouders de laatste jaren mee kampen. Op de sociale media klonk dan ook luid gejuich. „De lobby van de chemische industrie is verslagen”.

Het tijdelijke verbod is er, ondanks tegenwerking van producenten als Bayer en Syngenta, gekomen dankzij een fanatieke lobby van een brede coalitie van bijenliefhebbers. Erg rationeel is die evenwel niet. Neem nu de kwestie over de ‘geheime’ dossiers van Bayer die onlangs naar buiten kwamen.

De Britse gezondheidsautoriteiten van de HSE hadden op verzoek van een imker enkele registratiedossiers van het middel imidacloprid openbaar gemaakt. Daaruit bleek onder andere bij welke dosis neonicotinoïden dodelijk zijn voor bijen die het spul gedwongen moeten eten. Partijen als GroenLinks en de Partij voor de Dieren spraken er schande van. Bayer wist al die tijd al dat het gif dodelijk was voor bijen en ze hadden niets gezegd, zo luidde het. Maar wat hadden deze partijen dan gedacht – dat een insecticide dat is ontworpen om insecten te doden niets doet met bijen die het spul, figuurlijk gesproken, door de strot geduwd krijgen?

In de hele kwestie over het gif en de bijen is eigenlijk maar één vraag relevant: komen honingbijen in het wild met dodelijke of anderszins schadelijke doses van het gif in aanraking? Die vraag wordt niet beantwoord in deze ‘geheime’ dossiers.

De zoektocht naar de oorzaak van de problemen van bijen en bijenhouders is inmiddels tot in het absurde gepolariseerd.

Verschillende onderzoekers, geholpen door bijvoorbeeld het tv-programma Zembla (‘Moord op de honingbij’) maken er vooral een punt van dat de ‘officiële’ bijenonderzoekers van de universiteit van Wageningen niet objectief zouden zijn. En dat dan omdat ze bij een instituut werken dat – op geheel andere afdelingen – wel eens contractonderzoek heeft gedaan voor Bayer.

Het programma Radar maakte het onlangs ook bont. Als illustratie bij een imker die met bijensterfte te maken had, toonden de makers ‘ramen’ uit een bijenkast waar schijnbaar geen voedsel in zat, boven een bak vol dode bijen onderin de kast.

Waar deze bijen ook aan zijn gestorven, het is in ieder geval niet aan een ‘verdwijnziekte’ die wordt veroorzaakt door gif. Anders zouden deze bijen toch echt buiten de kast zijn verdwaald en gestorven, niet in de kast.

Alle aandacht voor het landbouwgif leidt af van een andere plausibele verklaring voor de bijensterfte – eentje die door veel imkers wordt ontkend. Sinds een aantal jaren zorgt een exotische mijt voor grote problemen onder bijenvolken.

Deze varroamijt komt van oorsprong uit Azië, waar de bijen er goed mee om konden gaan. Europese honingbijen zijn minder goed gewapend. De benodigde bestrijding van de varroamijt door de imker is een secure klus die in de praktijk nogal eens te wensen overlaat.

En waar nog steeds geen heldere samenhang is aangetoond tussen het gebruik van neonicotinoïden in het veld en grootschalige bijensterfte, is er in diverse studies wel een verband gevonden tussen problemen met de bestrijding van varroa en bijensterfte.

Het meest waarschijnlijke lijkt het dat de problemen waar een deel van de imkers (zeker niet alle) mee kampt, worden veroorzaakt door een combinatie van factoren: varroa, gebrek aan wilde bloemen in het veld, gifgebruik, virusziekten, noem maar op.

Nu is een ban op gif dat ook bij lage doses dodelijk is voor bijen op het eerste gezicht een goed idee.

Sterker nog: een ban op alle insecticiden is een meer dan loffelijk streven. Zeker als bekend is dat in het oppervlaktewater op verschillende plaatsen concentraties worden gemeten boven de norm voor deze insecticiden.

Maar het vervelende is dat slechts een heel kleine minderheid van de boeren op dit moment biologisch werkt. De rest heeft nog behoefte aan insecticiden.

Wat gaan zij gebruiken in plaats van de neonicotinoïden die ze vanaf 1 december niet meer mogen gebruiken?

In ieder geval geen middelen die gezond zijn voor bijen.

Rob Buiter is wetenschapjournalist.