Gitmo blijft nog wel even open

Terreurgevangenis // Obama wil opnieuw Guantánamo Bay sluiten Voor de honderd hongerstakers wordt de situatie steeds dramatischer Het is een gevecht dat hij vrijwel zeker nooit kan winnen

(FILES)This January 19, 2012 file photo reviewed by the US military shows the front gate of "Camp Six" detention facility of the Joint Detention Group at the US Naval Station in Guantanamo Bay, Cuba. More than half of the 166 detainees held at the US-run Guantanamo military prison have joined a rapidly growing hunger strike to protest their indefinite detention, an official said April 21, 2013. There are 84 inmates who are refusing food, including 16 on feeding tubes, five of whom are hospitalized, Lieutenant Colonel Samuel House said in a statement, adding that none had "life-threatening conditions." House said that as recently as Friday there were 63 inmates who were refusing to eat. On Tuesday of last week just 45 were taking part. AFP PHOTO/Jim WATSON / FILES AFP

Iedere dag dat Guantánamo Bay nog altijd open is, is een herinnering aan Barack Obama. Hij weet iedere dag weer dat zijn mogelijkheden als president niet oneindig zijn. Sluiting van de Amerikaanse marinebasis beloofde hij al in 2008, tijdens zijn eerste presidentscampagne. Inmiddels is de gevangenis al elf jaar open, waarvan vier jaar en honderd dagen onder zijn leiding.

De frustratie bij Obama over deze erfenis van George W. Bush moet diep zitten. Obama maakte in zijn campagne van 2008 de basis tot symbool van een rampzalig buitenlands beleid van acht jaar Bush, die de basis overigens ook al vergeefs wilde sluiten. Bush richtte de gevangenis na het begin van de oorlog in Afghanistan in als opvangplek voor gevangenen in de oorlog tegen terrorisme. Verdachten belandden er zonder proces, zonder rechten (Guantánamo Bay valt niet onder het Amerikaanse recht) en zonder zicht op vrijlating. Vlak na zijn verkiezing zei Obama: „Ik wil ervoor zorgen dat Guantánamo dicht gaat. Zo wil ik Amerika’s morele status in de wereld verbeteren.” Binnen een jaar zou de basis dicht zijn.

Not in my back yard

Maar de president kreeg veel tegenwerking, en maakte een paar tactische fouten. Hij was aanvankelijk van plan de gevangenen te verplaatsen naar een zwaar beveiligde gevangenis in Illinois, waar ze op termijn een proces zouden kunnen krijgen. Maar dit stuitte op sterk verzet van Republikeinen én Democraten in het Congres, die het Not in my back yard-sentiment wisten te bespelen. Wie brengt er nu ‘gevaarlijke terreurverdachten’ naar Amerikaanse bodem? Het ging helemaal mis toen het Witte Huis twee Oeigoerse gevangenen, die geen relatie met enige terreurgroep bleken te hebben, wilde huisvesten in Virginia. De Senaat ondernam onmiddellijk actie, en verbood voortaan de plaatsing van alle Guantánamo-verdachten naar Amerikaans grondgebied.

Obama leek de kwestie de laatste jaren te negeren. Hij weet dat sluiting politiek onmogelijk is, en weet ook dat het voortbestaan van de gevangenis Amerika’s aanzien in de wereld schaadt. Obama’s speciale gezant voor de sluiting van de basis, Daniel Fried, werd in januari overgeplaatst naar een ander departement, en nooit vervangen. Fried bemoeide zich ook met het overplaatsen van zeker veertig verdachten naar andere landen. Dat dreigt nu niet meer te gebeuren. Ook kwam er de laatste jaren een einde aan de juridische heroverweging van sommige zaken. Het werd langzaam stil rondom Guantánamo Bay.

Massale hongerstaking

Nu voelt hij zich gedwongen opnieuw het gevecht met het Congres aan te gaan. Daar heeft hij twee redenen voor. Ten eerste pleit het Pentagon de laatste maanden voor een grote reorganisatie van de basis. De faciliteiten zijn gebouwd als tijdelijk onderkomen, en ze zijn volgens het leger dringend aan vervanging toe. Dat geld is er niet. En bovendien: zou het er wel zijn, dan zou niemand meer geloven dat de gevangenis voorlopig nog dicht gaat.

De recente massale hongerstaking op Guantánamo Bay, van zeker honderd van de 166 gevangenen, heeft bovendien de aandacht van het publiek weer op de basis gevestigd. Gruwelijke details in het verslag van een gevangene dat The New York Times in april en twee dagen later ook deze krant publiceerde, hebben veel emoties losgemaakt. Drieëntwintig gevangenen worden nu onder dwang gevoed.

Obama reageerde dinsdag: „Ik wil niet dat deze mensen doodgaan. (..) Dit is niet te handhaven. We houden mensen eeuwig gevangen in een niemandsland. We moeten ons afvragen waarom.” Wat Obama precies wil, is nog onduidelijk. Jay Carney, zijn woordvoerder, zei gisteren dat het Witte Huis in ieder geval een opvolger gaat zoeken voor Daniel Fried. Verder wil het Witte Huis in samenwerking met het Congres zoeken naar mogelijkheden om de basis te sluiten.

Vlucht vooruit

Hiermee begint Obama een avontuur dat hij vrijwel zeker nooit kan winnen. Het Congres kan simpelweg ieder voorstel blokkeren – en zal dat, inspelend op angstsentimenten in de samenleving, zeker niet nalaten. Obama breekt zo voor de tweede keer als president met zijn doctrine dat hij alleen politieke gevechten aangaat die hij kan winnen. Ook in het vuurwapendebat koos hij voor de vlucht vooruit: hij stelde vergaande vuurwapenwetten voor, waarvan hij wist dat het Congres die niet zou accepteren. Het werd een grote nederlaag. Dat dreigt ook nu te gebeuren. De politieke risico’s van dit avontuur zijn groot. Aan de andere kant: blijft Guantánamo Bay open tot het einde van zijn tweede termijn, dan heeft de basis langer onder zijn leiding gefunctioneerd dan onder die van Bush.