Geen dier kon tippen aan kater Jaap

Hij was niet bang voor het lawaai op de set. En zei zijn baasje ‘nee’, dan at hij de muis niet op. Het baasje over haar Jaap en andere mediadieren.

Jaap als ‘De Wijze Kater’ op een publiciteitsfoto uit 2010 voor het gelijknamige toneelstuk van Herman Heijermans. Foto Het Toneel Speelt

„Jaap heeft mij zoveel geleerd”, zegt Sabine van der Helm over haar beroemde mediakater Jaap (1994-2011), die schitterde in tv-series als Annie M.G. en Floor Faber. Van der Helm cast en begeleidt dieren voor tv, film en theater. Om haar overleden kat te eren, heeft zij een boek over hem gemaakt: Jaap, topmodel.

Het boek gaat over de successen en problemen van werken met dieren op de filmset en op het podium. Niet alleen over Jaap, maar ook over zijn collega’s. Van der Helm heeft acht katten, twee honden en een varken genaamd Wakker. Daarnaast werkt zij met andermans dieren: de Haagse dwerghamsters Buurman en Buurman, papegaai Iggy, de ezel Hermice, de postduiven Henny en Benny. Haar Rode Poes (RP) speelde in Bij nader inzien, Jaaps broer Freddie was bekend als de Kitekat-kat.

Maar geen van Van der Helms dieren kan tippen aan Jaap. Van der Helm: „Jaap was een natuurtalent. Veel van mijn kennis over werken met dieren heb ik van hem. Eigenlijk zijn de katten die na hem kwamen beter getraind, omdat ik ze van kindsbeen af bij me heb. Maar Jaap had een natuurlijke rust in zich. Hij was onverstoorbaar, maar niet sloom. Hij had een trotse, stoere uitstraling die respect afdwong.”

Jaap speelde in tientallen tv-series, reclames, films. Ook poseerde hij tussen de benen van actrice Birgit Schuurman voor het fotoboek Heldinnen. Belangrijk was dat hij als enige kat ook de succesrijke overstap maakte naar theater; ook voor dieren een veeleisender genre omdat ze langdurig onbewaakt op toneel moeten staan. Over zijn bejubelde theaterdebuut in de opera Tosca (1998) zegt Van der Helm: „Na de pauze lag hij op de buik van de schurk, Scarpia. Dirigent Riccardo Chailly wilde na de première Jaap eruit hebben, omdat de toeschouwers begonnen te lachen en te klappen toen ze Jaap zagen, dwars door een mooie instrumentale passage heen. Maar toen waren de juichende recensie in de internationale pers al verschenen, die allemaal melding maakten van Jaap. Dus Jaap kon er niet meer uit.”

Dit is een terugkerend thema in het boek: veeleisende, ongeduldige regisseurs en jaloerse acteurs die het niet verdragen dat dieren de aandacht wegtrekken. Het boek geeft een andere blik op de wereld van de uitvoerende kunsten omdat Van der Helm de artiesten beoordeelt op hun dierenliefde. Actrice Georgina Verbaan krijgt lof toegezwaaid, maar Annemarie Prins blies in de tv-serie Annie M.G. steeds sigarettenrook in Jaaps ogen en klaagde dan ’s avonds in Zomergasten over ‘die verschrikkelijke katten’. Van der Helm: „De dieren zijn vaak niet het probleem, de mensen zijn het probleem. Ik zit altijd te schipperen tussen de dieren, hun baasjes en de acteurs.”

Opvallend zijn de fotoseries waarin Van der Helms katten gebroederlijk naast muizen zitten, onder meer voor een reclame voor Hamka’s. Hoe leer je katten van muizen afblijven? Van der Helm: „Witte muizen zijn zo doorgefokt dat ze het grote gevaar in hun leven niet meer herkennen. En tegen de katten zei ik gewoon: ‘Nee!’ Daar luisteren ze naar.” Onverstoorbaar blijven zitten is dan ook de belangrijkste kwaliteit van haar katten: „Ik neem de kittens al jong mee naar de filmset, zodat ze kunnen wennen aan het lawaai en de lampen. Ook neem ik ze in een tuigje mee de straat op. Mijn katten schrikken nergens van.” Verder is haar training gericht op het belonen met hapjes: „Abatutu en Chui willen graag runderhart, Jochie heeft liever biologisch rundergehakt.” En Van der Helm begrijpt de dieren. Ze weet wat ze prettig vinden, wanneer ze zich niet goed voelen of weg willen.

Toch kwam Van der Helm in botsing met de Dierenbescherming, door De luitenant van Inishmore (2002). In dit toneelstuk over een IRA-terrorist kreeg kat Jochie een pistool tegen zijn kop gedrukt en werd Jaap ingesmeerd met ‘schoensmeer’. Van der Helm vond de kritiek verschrikkelijk: „Ik zou nooit iets doen dat schadelijk is voor mijn dieren. Dat pistool was nep en Jochie weet toch niet wat een pistool is. De schoensmeer bestond uit Jaaps favoriete kattenvoer, vermengd met Norit. Jaap vond het heerlijk, in de kleedkamer hielpen de andere katten hem schoon te likken. Maar de Dierenbescherming vond dat dieren überhaupt niet op een toneel horen.”

Van der Helm schippert wel vaak tussen de hoge eisen van de regisseurs en het dierenwelzijn: „Ik denk vaak: als ik het niet doe, gaan ze zelf beunhazen en zijn de dieren slechter af. En als het echt te ver gaat, dan weiger ik. Paul de Leeuw wilde een pinguïn in zijn show. Het is dan mijn taak om dat uit zijn hoofd te praten. Ik heb nu een kameel voor België. Studio 100 wil iemand uit het raam laten vallen, die precies tussen de bulten van een kameel terechtkomt. Een andere opdrachtgever wil een koe die zit. Hoe doe je dat?”

Jaap de stoïcijn was een groot acteur, maar sommige dingen wilde hij per se niet: „Hij weigerde te springen, te miauwen, te blazen en op zijn rug te liggen. Voor de actiescènes had ik dus vaak zijn broer Freddie mee, als understudy. Die was wat actiever.” Ook Freddie is inmiddels overleden. „Nu heb ik Hebbes als opvolger van Jaap. Hij lijkt sprekend op Jaap, maar hij is wel wat feller.”

Jaap, topmodel, door Sabine van der Helm en Saskia Smith. Uitgever The House of Books, € 14,95.