Achtergrond Een gevangenis vol onschuldigen

FILE - In this Dec. 4, 2006 file photo reviewed by a U.S. Dept of Defense official, a detainee shields his face as he peers out through the so-called "bean hole" which is used to pass food and other items into detainee cells, at Camp Delta detention center, Guantanamo Bay U.S. Naval Base, Cuba. Lt. Col. Samuel House said Friday, April 26, 2013 that 97 men are now on strike, up three from the day before. He says 19 of them are receiving liquid nutrients through a nasal tube to prevent dangerous weight loss. Another five are under observation at the hospital on the U.S. base in Cuba. The hunger strike began in February 2013, with prisoners protesting conditions and their indefinite confinement. The U.S. holds 166 prisoners at Guantanamo, most without charges. (AP Photo/Brennan Llinsley) AP

Verslaggever

De Amerikaanse president Barack Obama wil de terreurgevangenis op Guantánamo Bay opnieuw sluiten. Opnieuw – want die belofte deed hij vier jaar geleden ook al.

Maar nu is de situatie dringender. Van de 166 verdachten die er nog gevangen worden gehouden, weigeren honderd te eten, sommige al sinds begin februari. Drieëntwintig van hen worden gedwongen gevoed, om te voorkomen dat ze sterven, vier liggen er zwaar ondervoed in het ziekenhuis.

Wie zitten er vast op Guantánamo Bay?

In de woorden van president George Bush toen hij de gevangenis op de marinebasis oprichtte „de ergsten van de ergsten”. Dat waren na de aanslagen van 9/11 vermeende Al-Qaeda- en Talibaanstrijders. Volgens de VS golden voor hen de Geneefse Conventies voor Oorlogsrecht niet; Al-Qaeda was immers geen staat, en de Talibaan hadden de internationale oorlogsregels nooit ondertekend. De mannen waren daarom geen krijgsgevangenen, maar ‘vijandelijke strijders’ in de wereldwijde oorlog tegen terreur. Dat is ook een van de redenen dat ze niet op Amerikaans grondgebied vastzitten, maar op een marinebasis (afkorting Gitmo) op Cuba.

Dus het zijn terroristen?

In tegendeel: van de 166 man die er nu nog zitten (op het hoogtepunt waren dat er 779), is er slechts één veroordeeld. Nog eens 36 man zijn aangeklaagd en wachten op een rechtszaak. Tegen vijftig van hen is onvoldoende bewijs om ze aan te klagen, maar ze zijn volgens de Verenigde Staten te gevaarlijk om vrij te laten.

Bijna zestig gevangenen mogen naar huis. Ze zijn nooit berecht, maar een militaire commissie heeft bepaald dat ze onschuldig zijn. Nog eens dertig Jemenieten kunnen ook worden vrijgelaten, onder voorwaarden.

Wat is dan het probleem?

Om met de laatste groep gevangenen te beginnen: niemand wil de Jemenieten hebben. En de VS willen ze niet naar Jemen terugsturen, vanwege de aanwezigheid van Al-Qaeda-op-het-Arabisch-schiereiland. De vrees bestaat dat de mannen na jaren zonder tussenkomst van een rechter te zijn vastgehouden door de Amerikanen wraak willen, en zich bij die terreurgroep zullen aansluiten.

Voor 56 anderen geldt min of meer hetzelfde: in eigen land lopen ze het gevaar te worden gemarteld, en geen enkel ander land wil ze hebben. Een aantal landen was bij het aantreden van Obama nog welwillend: Albanië nam enkele Oeigoeren op, een Chinese minderheid die in eigen land zou worden vervolgd, net als Bermuda en Ierland.

Als andere landen de gevan-genen opnemen, kan Gitmo dus morgen dicht?

Diplomatieke ruilhandel zou een oplossing kunnen zijn. Maar de hoge diplomaat die dit namens president Obama moest doen, Daniel Fried, werd in januari overgeplaatst en is niet vervangen. Bovendien blokkeert het Amerikaanse Congres het gebruik van belastinggeld om gevangenen naar andere landen over te plaatsen.

En wat doe je met Khalid Sheikh Mohammed, brein achter de aanslagen van 9/11, die is aangeklaagd? De Amerikanen zien zulke gevangenen liever niet in een Amerikaanse gevangenis op Amerikaans grondgebied.

Tot onvrede van (niet alleen) Republikeinen wordt de schoonzoon van Osama bin Laden, die eerder dit jaar werd opgepakt, in New York berecht. Door een gewone rechter, in plaats van door een commissie van hoge militairen, zoals op Gitmo gebeurt.

Waarom zijn de gevange-nen in hongerstaking?

Zoals een van de hongerstakers het via zijn advocaat uitdrukte in een ook in deze krant afgedrukt opiniestuk: „Ik zit nu 11 jaar en 3 maanden vast op Guantánamo. Ik ben nooit aangeklaagd voor welke misdaad dan ook. Ik ben nooit berecht. Ik had al jaren thuis kunnen zijn – niemand denkt in ernst dat ik een bedreiging vorm – maar ik zit nog altijd hier.

De staking begon begin februari, toen naar verluidt de koran werd doorzocht. Vervolgens werden de stakers van een celblok met gezamenlijke ruimten overgebracht naar eenmanscellen. Daarop breidde de staking uit tot een protest tegen Gitmo als geheel.

Inmiddels weigeren 100 gevangenen eten. Een aantal wordt gedwongen gevoed, door sondes aan te brengen. Dat is tegen de zin van advocaten en ook van het Internationale Rode Kruis. Dat vindt, net als de meeste medici, dat gevangenen net als iedereen het recht hebben hun eigen lot te bepalen. Ook al leidt dat tot de dood.

    • Titia Ketelaar