.... in een land dat terug wil naar de Middeleeuwen

Nederland, Amsterdam, 30-04-2013. Koninginnedag 2013 en Kroning van Willem Alexander tot koning van Nederland, abdicatie van Beatrix als koningin. Op de Dam in Amsterdam. Foto: Olivier Middendorp

Van welk land is Willem Alexander nu eigenlijk koning geworden? Het antwoord ligt zo voor de hand dat je het bijna niet ziet: van een land dat hunkert naar de Middeleeuwen. Hoe verklaar je anders de hartstocht waarmee ons moderne land dat stokoude instituut gister omarmde?

We willen weer Middeleeuwen – maar het zullen heel andere Middeleeuwen worden dan toen.

Je kon het van ver zien aankomen. Je zag het bijvoorbeeld al aan de hippe jongeren die de digitale economie links lieten liggen en kledingruilbeurzen gingen organiseren. Ruilhandel: typisch iets Middeleeuws. Je zag het al broeien in de kunstwereld, waar de abstracte kunst werd ingeruild voor het ambachtelijke, voor de nijverheid – al noemden ze dat nog ‘design’. Je zag het aan het 3D-printen, waarmee iedereen thuis zijn eigen spulletjes kon maken: niets anders dan een moderne vorm van pottenbakken. Maar het meest helder zag je het aan de opkomst van de stadsboerderijen. Aan de duizenden hoogopgeleide stadsmensen die opeens het verlangen kregen om samen met de buren varkens te gaan houden en moestuintjes aan te leggen. Primitieve, kleinschalige, lokale landbouw: typisch Middeleeuws.

Het was nog nooit zo makkelijk om de toekomst te voorspellen als nu. Retro was de dominante trend van het afgelopen decennium. Wie wil weten wat er morgen komt, kijkt gewoon naar gister. Ook Oranje kun je zien als retro. En wie maar ver genoeg naar vroeger terugspoelt, komt vanzelf bij de Middeleeuwen uit.

Eerst dacht ik dat dit retrogedrag gewoon een domme vorm van nostalgie was. Alsof we bibberend van angst voor de ongewisse toekomst teruggrepen op het vertrouwde. Maar gister dacht ik: je kunt het ook zien als een groeiende protestbeweging.

Neem nu die stadsboerderijtjes. De praktische waarde van al die stoeptuintjes is natuurlijk nihil. Maar daar gaat het die neoboeren ook niet om. Het gaat om: lekker met je handen bezig zijn, weten waar je eten vandaan komt. En om: een gevoel van saamhorigheid, gemeenschapszin, betekenis, thuis. Om zaken, dus, die we een beetje uit het oog waren verloren.

Want we leefden in tijden van extreme abstractie. Digitalisering maakte alles virtueel: geld, liefde, vriendschap. De band tussen overheid en burger verschrompelde tot een DigiD-inlogcode. Politiek werd abstract, Brussel was grijs en technocratisch, niemand werd warm van Van Rompuy. Zelfs ons dagelijks leven werd abstract. Ons geld werd digitaal en dat digitale bleek kwetsbaar. Ook ons dagelijks eten, toch het meest tastbare van alles, kreeg na al die voedselschandalen iets ongrijpbaars.

Die stadstuintjes zijn niets anders dan een protest tegen een wereld die te abstract was geworden, waar de menselijke maat weg was. Ze zijn een reactie op de tijd waarin men dacht dat een dvd van haardvuur een prima vervanging was van dat haardvuur zelf. Maar in dát sprookje weigeren we nog langer te geloven.

Natuurlijk zullen de komende Middeleeuwen heel anders zijn dan toen. Dat komt vooral door moderne techniek. Vorige week beschreef technologiecolumnist Ernst-Jan Pfauth in deze krant een aantal nieuwe services, zoals AirBnB, een dienst waarmee je je eigen huis kunt verhuren, of Thuisafgehaald, om je zelfgemaakte maaltijden te verkopen aan je buurtgenoten. Het opvallende: het waren bijna allemaal oude diensten in een nieuw jasje. Gewoon handel, van burger tot burger – maar dan handiger. Dankzij zulke services wordt de wereld weer een soort Asterix-dorpje, waar je kookt voor je buren met je zelfgekweekte aardappels.

De hightech Middeleeuwen komen eraan. Ieder zijn eigen varken, zijn eigen pottenbakkerij, zijn eigen zonnecel. Elk dorp zijn lokale munt. Een agrarische samenleving met slimme snufjes. Wel de lusten, maar niet de lasten.

Kleinschalig. Lokaal. Zelfvoorzienend. Het zijn de toverwoorden van deze tijd. Maar toevallig ook van de Middeleeuwen.

En wat past beter bij zo’n tijd dan zo’n ouderwetse koning? Het koningshuis is een sprookje, maar beslist niet abstract. Het is een mythe die je de hand kunt schudden. Heel menselijk. Zet Van Rompuy naast Máxima en je snapt het verschil.

Maandag werd de winnaar bekendgemaakt van de portretwedstrijd van Beatrix. Het winnende schilderij was uiterst realistisch. Geen toeval: de toekomst staat in het teken van de afkeer van abstractie.

Waarom waren er gister geen massademonstraties op de Dam, zoals de vorige keer? Ook ik vroeg me het af. Maar er wás een massademonstratie. Er waren honderdduizenden mensen op de been. Dit was geen virtuele revolutie, maar de grootste protestdemonstratie van de moderne geschiedenis: een menigte ageerde tegen een wereld die te abstract geworden was, te technocratisch, te inhumaan.

Het was een schreeuw om nieuwe Middeleeuwen.