Grillini wagen soms een compromisje

‘Stuur ze allemaal naar huis’ was de slogan van de Italiaanse populistische Vijfsterrenbeweging. Op Sicilië werkt dat niet.

The head of the populist Five Star Movement, comedian Beppe Grillo (C) delivers a speech during a campaign meeting for regional elections on April 17, 2013 in Pordenone , northern Italy. AFP PHOTO / GIUSEPPE CACACE AFP

Om kwart voor vijf worden de oude mannetjes op het dorpsplein van Niscemi uit hun middagslaap geschud. Een handvol vrouwen zet witte tuinstoelen klaar op de piazza van het Zuid-Siciliaanse dorpje. Iets na vijven zitten dertig vrouwen klaar om te vergaderen over acties tegen hun grootste zorg: de drie enorme communicatieschotels die het Amerikaanse leger op de marinebasis buiten hun dorp wil laten verrijzen.

De ‘moeders van Niscemi’ vrezen gevaarlijke straling. Al maanden voeren ze verzet tegen de zogenoemde MUOS-installatie. Intussen staat de kwestie op de agenda in de regiohoofdstad Palermo én in hoofdstad Rome. Dat is grotendeels te danken aan de anti-elitaire Vijfsterrenbeweging (M5S) van ex-komiek/blogger Beppe Grillo. „Wij zijn een apolitieke actiegroep”, zegt moeder Gisèle Cannone. „Maar het is duidelijk dat we aan geen partij zo veel te danken hebben als aan de Vijfsterrenbeweging.”

De M5S werd in oktober bij regioverkiezingen de grootste partij van het eiland. En het regioparlement van Sicilië is uitgegroeid tot het laboratorium voor samenwerking tussen grillini en andere politieke partijen. In Rome staat Grillo buiten spel. Toen de gevestigde partijen president Napolitano herkozen, sprak hij van een „staatsgreep”.

Op Sicilië werkte de protestbeweging nu en dan samen met de centrum-linkse regiopresident Crocetta. Maar deze maand sneuvelde het ‘Siciliaanse model’. M5S sloot opeens elke samenwerking met Crocetta uit. Aanleiding: een foto van Crocetta in geanimeerd gesprek met ex-premier Berlusconi in het Lagerhuis in Rome. „Wij doen geen zaken met Crocetta meer nu hij zich uitlevert aan de PdL [de partij van Berlusconi, red.]”, verklaart M5S-regioparlementariër Salvatore Siragusa.

De samenwerking tussen links en de M5S in Palermo verliep allesbehalve soepel. Neem de slag rond de MUOS. De grillini liepen in maart weg bij de stemming over een belangrijk economisch plan. Hierdoor was er geen quorum meer. Het debat kon pas verder toen er gestemd was over het intrekken van de bouwvergunning voor de MUOS. „Deze tactiek willen we niet te vaak gebruiken”, zegt parlementslid Gianina Ciancio in de fractiekamer van de M5S in Palermo. „Liever krijgen we steun voor onze plannen door de andere partijen te overtuigen.” Aan de muur hangen verkiezingsposters uit februari: een gele laars die silhouetten een trap verkoopt. „Stuur ze allemaal naar huis” was toen de slogan. M5S haalde landelijk 25 procent.

Volgens Ciancio (23) zijn de grillini niet principieel tegen samenwerking. „Maar we willen geen vaste alliantie vormen. Dat is oude politiek.”

Ciancio wil de herverkiezing van Napolitano geen staatsgreep noemen. „Het is een teken dat het oude systeem op zelfbehoud is gericht.” Zeker nu Napolitano een brede coalitie tussen links en rechts heeft geregisseerd. „Dat sluit ons buiten, maar een deel van onze voorstellen zullen ze vroeg of laat toch overnemen.”

Grillo’s anti-politieke buitenstaanderrol kan hem bij volgende verkiezingen nog groter maken. Maar zijn categorische afwijzing van machtsdeelname kan zich tegen hem keren, zegt politicoloog Orazio Lanza in Catania, de tweede stad van Sicilië. „De Vijfsterrenbeweging moet de realiteit onder ogen zien. Met een kwart van de stemmen kun je geen protestpartij blijven.”

Door compromissen te sluiten kan de beweging juist beloftes inlossen, bleek op Sicilië. Samen met links schafte M5S de provincies op Sicilië af. Dit zou een overbodige politieke bestuurslaag zijn, al verliezen alleen de politici hun baan. De provincieambtenaren worden bij regio’s of gemeentes ondergebracht. „Wij denken dat het land alleen met minder politici uit de crisis komt”, zegt Ciancio. „Armoede creëert slecht bestuur en slecht bestuur armoede.” Ze beaamt dat Sicilië ook ruim in de ambtenaren zit. Neem de 25.000 boswachters op het eiland (vijf miljoen inwoners). Maar „die kun je niet zomaar allemaal ontslaan”.

Prioriteit blijft echter het aanpakken van de politieke „kaste” die zou parasiteren op de kosten van burgers. Een regioparlementariër op Sicilië verdient inclusief onkostenvergoedingen minimaal elfduizend euro, laat Ciancio’s collega Salvatore Siragusa zien aan de hand van zijn eigen loonstrookje. Een vijfvoud van het loon dat hij vóór zijn politieke carrière verdiende in de ICT.

De vijftien grillini staan een groot deel van dit royale salaris af: ze houden 2.500 euro over en declareren hun reis- en verblijfkosten met bonnetjes. Het restant gaat in een fonds voor microkredieten aan het MKB, dat nu amper kan lenen bij de bank. „We hebben andere politici uitgenodigd ons voorbeeld te volgen, maar dat doen ze vooralsnog niet.”

De Siciliaanse PD-fractievoorzitter Baldo Guicciardi legt in zijn kantoor in Palermo uit dat hij achter Grillo’s blokkade electorale motieven vermoedt. Door de PD in de armen van Berlusconi te drijven, kan Grillo bij volgende verkiezingen nog veel meer linkse kiezers afsnoepen. „Hij dient hiermee in ieder geval niet het landsbelang. Politiek bedrijf je door compromissen te sluiten opdat je een deel van je programma kan uitvoeren. Grillo lijkt alleen maar bezig zijn beweging bijeen te houden.”

De interne verdeeldheid bleek bij de verkiezing van een Senaatsvoorzitter, in maart. De keuze ging tussen Pietro Grasso en Renato Schifani. Beiden Siciliaan, maar terwijl de oud-magistraat Grasso respect geniet wegens zijn strijd tegen de maffia, rezen over Schifani in het verleden juist criminele verdenkingen. Grillo wilde dat de senatoren blanco zouden stemmen, maar de Sicilianen in de fractie stemden voor Grasso.

In Niscemi wordt de landelijke M5S nauwgezet gevolgd. „Ze tonen wil om ons te helpen. Maar toen Grillo laatst een ontmoeting had met de Amerikaanse ambassadeur heeft hij het helemaal niet over MUOS gehad”, zegt moeder Laura Militello. „Hoe belangrijk zijn wij echt voor hem?”

Dit is het vierde deel van een korte serie over populisme in Europa. De eerdere delen stonden in de krant op 27, 29 en 30 april.