Portret van Willem-Alexander, koning van negen tot vijf

Willem-Alexander. Foto ANP / Robin Utrecht

Van tijd tot tijd laat Willem-Alexander zich van zijn opstandige kant zien. Hij heeft zijn bestemming aanvaard, maar het leven moet wel leuk blijven. Een portret van onze aanstaande koning.

Willem-Alexander is bijna achttien jaar oud als hij een gesprek heeft met schrijfster Renate Rubinstein. Zij vertelt hem over haar zusje, die met een dreigende longembolie in een Brits ziekenhuis lag. In dat ziekenhuis mocht eerst niet gerookt worden, maar een meerderheid van de patiënten was voor opheffing van het verbod, vertelt Rubinstein aan Alexander. Vind je dat democratisch, vraagt zij de kroonprins. “Nee, dat vind ik totalitair”, luidt zijn antwoord.

Een correcte reactie, oordeelt Rubinstein in haar bundel Alexander. Een impressie van de kroonprins bij zijn achttiende verjaardag uit 1985. “Het principe van Alexander was juist. Een democratie hoort rekening te houden met de belangen van een minderheid. Daarover waren we het grondig eens.”

Ook in andere opzichten getuigt de jonge prins van een, in haar ogen, gezond constitutioneel besef. Zo zou hij, als hij koning was, Hans Janmaat als fractievoorzitter van de toenmalige Centrumpartij ontvangen. „Ja, ik hoor boven de partijen te staan. Ik zeg niet dat ik het leuk vind, maar ik zou die man wel ontvangen.” Ook dit antwoord vindt Rubinstein in orde. „Dat is braaf van hem, want zijn hekel aan racisme is oprecht en speelt een dominante rol in veel gesprekken”, schrijft ze.

In de decennia erna zou de toekomstige vorst standpunten innemen die reçu en populair waren bij de sociaal-liberale elite waarvan Rubinstein deel uitmaakte. Hij was tégen de doodstraf, zei hij tegen journalist Paul Witteman in 1997. En hij beschouwde armoede als een voedingsbodem voor terreur, vertelde hij op een conferentie over armoede en water, kort na de terroristische aanslagen van 2001 in de VS. Een gewaagd standpunt in die dagen. Het kon als een relativering van de terreurdaad tegen een bevriende natie worden opgevat.

In oktober 2007 opende Willem-Alexander de aanval op de luxe leefstijl van een beperkte bovenlaag. Het was de tijd dat Al Gore zijn kruistocht tegen de opwarming van de aarde voerde. Tijdens een staatsbezoek aan India zei de prins dat er miljarden worden gespendeerd aan infrastructuur, zodat een selecte groep veel en ver kan vliegen. Hij vroeg zich af of het “echt te veel is gevraagd om die minderheid met een luxe leefstijl een bijdrage te laten leveren aan de toekomst van onze planeet”. Er volgden cynische reacties – moet je horen wie het zegt – maar ook instemmende geluiden.

So far so good.

Maar in de loop der jaren toonde Willem-Alexander ook een andere kant: nurks, lichtgeraakt en naïef. Typerend is in dit opzicht de ‘u denkt toch niet’-toon waarmee hij tijdens het recente tv-gesprek journalist Mariëlle Tweebeeke van repliek diende, toen zij vroeg of hij de premier wel tijdig had ingelicht over zijn nieuwe vakantiehuis in Griekenland.

Willem-Alexanders nurksheid openbaarde zich al veel eerder. In 2001 ontstond een rel toen de prins journalisten verwees naar een ingezonden brief van oud-dictator Videla, ter rechtvaardiging van het gedrag van zijn schoonvader, Jorge Zorreguieta. En in 2007 drukte hij de aankoop van een luxeresort in Mozambique door, nadat zijn omgeving dit had afgeraden. “Een inschattingsfout”, zei hij tijdens het genoemde tv-interview. Hij had zich niet gerealiseerd hoe belangrijk beeldvorming is.

Volgens vrienden van Willem-Alexander ligt de relatie met zijn moeder ten grondslag aan zijn opstandigheid. Beatrix had aanvankelijk sterke twijfels over Máxima, zoals oud-premier Ruud Lubbers onlangs nog in Nieuwsuur vertelde. Zoals ze eerder Emily Bremers min of meer de deur had gewezen. Maar déze keer zou de prins zijn moeder niet gehoorzamen, zei hij in 1999 tegen zijn omgeving. “Hij zei: wie het ook is, het is ook nooit goed”, zo citeert Beatrix-biograaf Jutta Chorus Ruud Lubbers over de kroonprins. Dan maar geen koningschap. Willem-Alexander koos voluit voor Máxima, over wie hij sprak als een ‘schoonheid’ en ‘een lekker stuk’.

Kosmopolitische levensstijl

Een andere bron van Willem-Alexanders eigenzinnigheid is zijn verlangen naar geborgenheid. Waar zijn moeder de verstilling van kunst en kerk zoekt, wil de prins een mooie rustige plek, ver weg van cynische journalisten en ijdele politici. “Hij wordt er soms gek van overal bekeken te worden”, zegt een betrokkene. “Dus komt hij al snel uit bij gelijkgestemden: mensen met landgoederen die veel reizen.” Succesvolle entrepreneurs als consultant Tijo Collot d’Escury en zorgondernemer Jaap Maljers; bij hen voelt de prins zich thuis.

Dirk-Jan Nieuwenhuis, diplomaat en studievriend van Willem-Alexander, vertelt: “Willem-Alexander heeft niet de totale opoffering van de koningin. Hij wil hard voor het koningschap werken, maar is ook gesteld op zijn privacy. Als moderne vader wil hij naast de vele uren die hij voor zijn ‘vak’ maakt, ook tijd vrijmaken voor zijn gezin. De mediacode (waarbij afspraken zijn gemaakt met de pers om de privacy te waarborgen) is daarvan een uitvloeisel. Overigens staat de koningin ook volledig achter die code.”

Het leven moet wel leuk blijven. Met hun welgestelde vrienden delen Willem-Alexander en Máxima een kosmopolitische levenstijl. Ze bezoeken volgens ooggetuigen Russische disco’s en Máxima gaat graag op schoenenjacht in Milaan. In de politiek leidde dat tot gefronste wenkbrauwen. Oud-PvdA-leider Job Cohen, die het paar in 2002 trouwde, waarschuwde voor het beeld van een jetsetprins. Dit contrasteert met het sociale koningschap dat Willem-Alexander ambieert: veelvuldig onder gewone mensen verkerend. Bowlend met daklozen.

Met zijn geslaagde vrienden en kennissen deelt Willem-Alexander ook een aantal opvattingen. Zorgondernemer Jaap Maljers vertelt dat de prins graag met hem over het ondernemerschap praat. “Hij hecht bijvoorbeeld aan de vrijheid van innovatieve ondernemers in de zorg, maar ook aan de keuzevrijheid voor de burger. Hij gelooft niet in volledig centrale aansturing vanuit de overheid, in maakbaarheid. Hij gelooft meer in vrijheid van ondernemers om te innoveren, en voor burgers om zelf te kiezen. Dat noem ik de liberale kant van hem.”

Inmiddels is de oudste zoon van Beatrix en Claus klaar voor het koningschap, zoals dat heet. Hij lijkt in weinig meer op de jongeman die tegen Renate Rubinstein zei: een van mijn broertjes moet het maar doen. De reacties op zijn zelfbewuste optreden tijdens het tv-interview waren lovend. Zelfs PVV-leider Geert Wilders toonde zich onder de indruk.

Twee gebeurtenissen in het leven van Willem-Alexander hebben de acceptatie van zijn bestemming vergemakkelijkt, zeggen mensen in zijn omgeving: de geboorte van zijn kinderen, vanaf 2003, en de daarmee gepaard gaande verantwoordelijkheden van het ouderschap. Maar ook de dood van zijn geliefde vader in 2002.

“Na het overlijden van prins Claus is Willem-Alexander meer functies gaan vervullen en optredens gaan verzorgen”, zegt studievriend Dirk-Jan Nieuwenhuis. “Toen heeft hij ook de bijzonderheid van zijn ‘vak’ leren waarderen. Het feit dat je iets kunt betekenen. Dat je deuren opent. Een rol van betekenis speelt. Mensen raakt.”

Jaap Maljers, die Willem-Alexander gemiddeld drie keer per jaar ziet, zegt: “Mijn indruk is dat hij zich al snel bewust is geweest van het feit dat hij geen keuze heeft. Hij heeft een opgeruimde natuur en ziet snel de positieve dimensie van dingen. Daar past een soort lotsaanvaarding in. En laten we wel wezen: deze rol biedt ook veel gelegenheid om contact te hebben met interessante en machtige mensen en getuige te zijn van grootse gebeurtenissen. Ik twijfel er niet aan dat hij daar ook van geniet.”

Over zijn relatie met Máxima zijn de meningen eensluidend: hij is nog nooit zo zelfverzekerd geweest als met haar. Hij accepteert haar populariteit, zolang hij zelf maar serieus genomen wordt. Een ingewijde die beiden van nabij meemaakte zegt: “Willem-Alexander berust in haar populariteit. Máxima is uitgesprokener, zij vindt het geen probleem haar mening te geven. Hij doet dat minder, omdat hij als persoon wat minder die neiging heeft, maar misschien ook vanwege het instituut dat hij mee torst.” Jaap Maljers observeert: “Willem Alexander houdt wat meer afstand dan Máxima. Hij komt nu eenmaal uit een ander geslacht en heeft een andere functie dan zijn vrouw. Máxima heeft een gewonere achtergrond, en een natuurlijker gave om directer te reageren. De camera’s zijn sneller op haar gericht. Hij heeft daar geen probleem mee.”

Hoewel de toekomstig koning zich bewust is van het gewicht van zijn functie, kan hij zijn rol en missie ook relativeren. Tijdens een informeel diner op De Eikenhorst vroeg een gast hoe hij het vond om koning te worden. Het antwoord van de prins verbaasde de aanwezigen: “Als een meerderheid van het parlement voor wijziging van de Grondwet is, dan gaan we toch gewoon wat anders doen? No big deal.”

    • Danielle Pinedo en Kees Versteegh