Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Politiek

Streng voor de partij en voor zichzelf

PvdA-voorzitter Hans Spekman moet zaterdag op het partijcongres de omstreden afspraak met de VVD over het strafbaar stellen van illegalen langs zijn achterban zien te krijgen.

Partijvoorzitter Hans Spekman, voor het partijkantoor van de PvdA in Amsterdam.
Partijvoorzitter Hans Spekman, voor het partijkantoor van de PvdA in Amsterdam. Foto Toussaint Kluiters / United Photos

De stemming is goed, op de eerste bijeenkomst van de PvdA-bewindslieden. Het is begin november 2012, de formatie is afgerond en het kabinet-Rutte II bijna een feit. Verguld zijn de PvdA’ers met hun ministerschappen en staatssecretariaten. Dan neemt Hans Spekman het woord. „Het is één dag genieten”, zegt de partijvoorzitter, „en dan gaan we aan de slag. Vanaf nu moet er keihard gewerkt worden”.

Hans Spekman is streng – voor zichzelf, en voor anderen. Vrijblijvendheid? Niet aan hem besteed. Afspraken zijn er om gehouden te worden – of je nou minister bent, of lokaal partijlid. Spekman houdt van duidelijkheid, want „uiteindelijk wordt iedereen daar gelukkiger van”.

Sinds zijn aantreden, vijftien maanden geleden, is Hans Spekman uitgegroeid tot een invloedrijke en populaire PvdA-voorzitter. Vandaag, op het PvdA-congres in Leeuwarden, staat hij voor zijn zwaarste taak tot nu toe: het in goede banen leiden van de onvrede in zijn partij over de strafbaarstelling van illegaliteit.

De PvdA weer een herkenbaar rood smoelwerk geven – dat was de opdracht die Hans Spekman zich stelde toen hij in januari 2012 aantrad als partijvoorzitter. „De PvdA is links, mensen, laten we daar nou niet ingewikkeld over doen”, zei hij, gehuld in een Bretonse trui, tijdens zijn aanvaardingsspeech op het partijcongres. Er ging een golf van opluchting door de zaal: hier stond eindelijk weer een onversneden sociaal-democraat.

In alles vertegenwoordigt Hans Spekman het rode levensgevoel dat de PvdA in de jaren onder Wim Kok en Wouter Bos grotendeels is kwijtgeraakt. Hij woont in een arbeiderswoning in een Utrechtse volksbuurt. Hij rijdt rond in een oude Opel Zafira. Op vakantie is hij nooit verder van huis geweest dan Frankrijk. Hij rookt, houdt van bier en vet eten en maakt grapjes over zijn gewicht. Zijn slobbertruien en verwassen spijkerbroeken hebben een haast mythische status gekregen.

Toch is Spekman geen softe, linkse knuffelbeer. Hij heeft ook een harde, principiële kant. Moraliseren vindt hij geen enkel probleem. „Hans is sterk in het definiëren van zijn morele grens”, zegt Tweede Kamerlid Martijn van Dam. „Hij denkt zwart-wit: iets deugt, of het deugt niet. En als hij dat laatste vindt, zegt hij het hardop.”

Dat laatste ondervonden PvdA-prominenten als Lodewijk de Waal, Wim Kok en Jacques Wallage, die als commissaris bij respectievelijk ING en PostNL akkoord gingen met stevige loonsverhogingen voor bestuurders. Spekman riep ze publiekelijk tot de orde: sociaal-democraten horen geen graaiers te zijn, of een graaicultuur te stimuleren. Ze moeten hun politieke overtuiging „voorleven” – anders hebben ze niets te zoeken in de PvdA.

Zijn strijd tegen die „graaiers” voert hij zonder onderscheid des persoons. Toen de Utrechtse oud-wethouder Rinda den Besten – een zeer goede bekende van Spekman – begin dit jaar aankondigde twee maanden tot een nieuwe baan te willen overbruggen met wachtgeld, maakte hij onmiddellijk zijn ongenoegen kenbaar. Er volgde een golf van protest. Den Besten zag alsnog af van haar wachtgeld. Terugkijkend wil ze alleen kwijt dat ze Spekman zijn publieke veroordeling „niet kwalijk” neemt en dat ze er „vrede mee” heeft.

Ook de Tweede Kamerleden van de PvdA krijgen te maken met de strenge kant van de voorzitter. Wie over hem roddelt, wordt daar meteen op aangesproken. Spekman verwacht dat de Kamerleden een aantal taken verrichten. Zo krijgen de parlementariërs regelmatig een lijstje telefoonnummers van onlangs vertrokken PvdA-leden. Die moeten gebeld worden om te vragen waarom ze zijn afgehaakt. Wie verzuimt zijn huiswerk te doen, wordt door hem tot de orde geroepen tijdens het wekelijkse fractieberaad op dinsdagochtend.

Bijna iedereen in de PvdA is blij met Hans Spekman. Goed, met zijn ambitie om de partij naar 100.000 leden te brengen, wil het nog niet zo vlotten: na een lichte groei vorig jaar is de PvdA in de afgelopen maanden meer dan duizend leden kwijtgeraakt en staat de teller op 54.400. En ook zijn plan om het partijkantoor te verhuizen, weg van de elitaire Herengracht in Amsterdam, heeft hij nog niet gerealiseerd. Maar daar staat veel tegenover. Spekman heeft de energie teruggebracht in de partij, met ombudsteams, lokale partijkantoortjes en canvasmiddagen. Dit najaar gaat een belangrijke wens van hem in vervulling: dan kunnen in Amsterdam, Utrecht, Groningen en Zoetermeer álle bewoners bepalen wie de PvdA-lijsttrekker wordt bij de gemeenteraadsverkiezingen. En Spekman vormt een hecht team met politiek leider Diederik Samsom. „Ze zijn aan elkaar gewaagd. Hans laat zich niet wegblazen door Diederik,” zegt de Eindhovense wethouder Staf Depla, al jaren bevriend met Spekman.

Bovendien heeft Spekman een goed excuus wanneer hij niet al zijn beloften waarmaakt. Sinds vorig najaar wordt zijn aandacht opgeslokt door een veel omvangrijker taak: een brug slaan tussen het partijkader en de compromissen met de VVD in Den Haag. De deelname van de PvdA aan het kabinet-Rutte II heeft zijn ambitie voor een linkse, activistische PvdA ineens tot een complexe opdracht gemaakt.

Spekman heeft gekozen voor de vlucht naar voren. Hij schreef een manifest, Over wat van waarde is, dat waarschijnlijk zaterdag zal worden aangenomen door het partijcongres. De boodschap van het koersdocument luidt: weg van het individualisme, meer aandacht voor gemeenschapszin en lotsverbondenheid. „We moeten een vuist maken tegen een samenleving waarin het ‘ik’ soms het ‘ons’ uit het oog dreigt te verliezen”, schrijft hij.

De afgelopen maanden trok hij door het land om met leden te praten over de beoogde koerswending. Overal waar hij komt, houdt hij hetzelfde betoog: het gaat in onze samenleving te veel over geld en cijfers, en te weinig over waarden. Dat zie je, zegt hij, aan de excessen bij woningbouwcorporaties. Aan de benarde positie van kleine dorpsschooltjes. En – zijn favoriete thema – aan de „doorgeslagen flexibilisering” op de arbeidsmarkt. Er gaat geen praatje voorbij zonder dat Spekman begint over Brigitte, een Groningse schoonmaakster die nog maar negentig seconden de tijd krijgt om een klaslokaal te ontdoen van kauwgom en papiersnippers.

Tijdens zijn spreekbeurten komt onvermijdelijk de coalitie met de VVD ter sprake. Hoe kan de PvdA nou zijn rode veren weer opsteken, willen de leden weten, als de partij tegelijkertijd meewerkt aan grote bezuinigingen op de zorg, sociale zekerheid en gemeenten?

Het antwoord van Spekman op die vraag luidt: ook mij doet het pijn, al die bezuinigingen, maar we moeten onze verantwoordelijkheid nemen. Zonder de PvdA in het kabinet was het allemaal nog veel erger geweest. Het belangrijkste, zo houdt hij zijn partijgenoten voor, is om open met elkaar te discussiëren. „We kunnen onze meningsverschillen beter uitknokken in het openbaar”, zegt hij tijdens een bijeenkomst in Enschede. „Daar wordt de partij beter van.”

Tot nu was Spekmans optreden zeer effectief. Terwijl het bij coalitiepartner VVD rommelde, bleef de PvdA – een partij met een lange traditie van onderling gekissebis – tamelijk stoïcijns onder de heftige politieke strubbelingen. Maar nu is er de strafbaarstelling van illegaliteit, die de gemoederen in de PvdA ernstig beroert. De kwestie raakt Spekman ook persoonlijk: als Kamerlid was hij fel tegenstander van de criminalisering van illegalen, als partijvoorzitter moet hij op het congres de afspraken met de VVD verdedigen.

„Hans zit hier wel mee in zijn maag”, zegt Kamerlid Martijn van Dam, „maar ik heb hem nog geen seconde horen overwegen erop terug te komen. Hij is niet zo’n twijfelaar.” Martijn Kool, PvdA-voorzitter in Amsterdam en tegenstander van de strafbaarstelling, ziet dat anders: „Hans zit klem. Het kan niet anders dan dat hij dit verschrikkelijk vindt.”