Niet-uitzetbare vluchteling is niet rechteloos

Films met Tom Hanks zie ik graag – een ingetogen acteur, sympathiek hoofd, beetje jongensachtig, weinig kapsones. Er zijn er twee die ik niet oversla als ze weer op tv langskomen. Castaway uit 2000, waarin Hanks , employé van een luchtvrachtkoerier, een crash overleeft, op een eiland aanspoelt en na jaren vermagerd terugkeert. En The

Films met Tom Hanks zie ik graag – een ingetogen acteur, sympathiek hoofd, beetje jongensachtig, weinig kapsones. Er zijn er twee die ik niet oversla als ze weer op tv langskomen. Castaway uit 2000, waarin Hanks , employé van een luchtvrachtkoerier, een crash overleeft, op een eiland aanspoelt en na jaren vermagerd terugkeert. En The Terminal uit 2004, over de zakenman uit ‘Krakovia’ die op JFK Airport ontdekt dat zijn paspoort ongeldig is geworden. Terug kan hij niet omdat in zijn land van herkomst de chaos uitbrak. Navorsky wordt een zwerver in de steriele aankomsthal, die langzaam afglijdt. De film gaat over statenloosheid, over burgers die buiten hun schuld tussen wal en schip belanden.

Castaway is een remake van Robinson Crusoë, geïnspireerd op een zeeman die in 1709 schipbreuk leed en na vier jaar van een onbewoond eiland werd gered. The Terminal is losjes gebaseerd op de Iraniër Nerhan Naserri die op luchthaven Charles de Gaulle werd geweigerd en van 1988 tot 2006 in de aankomsthallen bivakkeerde. Achttien jaar in de taxfree zone: fact beats fiction. Beide films gaan over eenzaamheid, confrontatie, ontsporing en identiteit – over wat een mens tot mens maakt. De pakjeskoerier in Castaway wordt zó eenzaam dat hij begint te praten met een soort totemkop, gemaakt van een aangespoelde volleybal.

Onze uitzichtloze vluchtelingen zijn te bezichtigen in de Amsterdamse Vluchtkerk, die dezer dagen wordt gesloten. Ze zijn verfilmd. Op devluchtkerk.nl kijken tien gezichten je aan. Ilyaas, Mohammed, Bayissa, Yunis, Achmed, Mama Fatima, Cyriaque, Oumar, Fartun, Mamado. Klik op play movie en ze vertellen hun verhaal. ‘Wij zijn hier’ is hun motto en enig juridische argument. Hun verblijf is met ‘zes dagen verlengd’ vanwege de ijslente.

Dit zijn dus onze niet-uitzetbaren. Met tentenkampen in Ter Apel, Osdorp en het Haagse Malieveld hebben ze zich vorig jaar kenbaar gemaakt. Voor de politie zijn ze niet bang. Zij vertegenwoordigen onze kaste van ‘onaanraakbaren’, die met rolkoffer en weekendtas van slaaphuis naar schuilplek trekken. Regelmatig worden ze opgepakt en daarna weer vrijgelaten. ‘Geklinkerd’ in het jargon. Een kwart van de opgesloten vreemdelingen in 2012 zat al voor de tweede, derde of vierde keer vast. Vreemdelingenbewaring als lopende band, van niets naar nergens. Yunis is hier elf jaar en zat in totaal vier jaar vast.

Deze groep zit klem tussen de definitieve weigering van Nederland en het niet willen of kunnen terugkeren. Ze vormen een groep dakloze, rechteloze zwervers, zonder perspectief, vaak met gezondheidsproblemen. Politiek worden ze weggekeken. Tegelijk vormen ze een levende ingebrekestelling van de rechtsstaat. Die belooft iedereen gelijkheid, rechtvaardigheid en rechtszekerheid.

VU hoogleraar migratierecht Thomas Spijkerboer wijdde recent aan hen de Artikel 1 Lezing. Dat grondwetsartikel garandeert dat iedereen in Nederland gelijk wordt behandeld. Kan dat van onze ‘castaways’ nog gezegd worden? Zij zijn wandelende multi uitzonderingen op de hoofdregel van gelijkheid. Geen verblijfsrecht, geen tewerkstellingsvergunning, geen sofinummer, geen belasting- of premieplicht. En dus geen bijstand, gezondheidszorg, BSN nummer, bankpas of OV-abonnement. Allemaal op basis van de verkeerde nationaliteit. Iedere rechtsregel is hier zo gekoppeld dat zij er buiten vallen. Dat begint juridisch te wringen.

Spijkerboer onderzoekt in zijn rede of het juridisch te rechtvaardigen valt dat deze groep zo fundamenteel rechteloos is geworden. De facto ongelijk aan vrijwel iedereen die in Nederland verder aanwezig is. De groep onuitzetbaren bestaat deels uit mensen die steeds andere namen of nationaliteiten opgeven: list en bedrog dus. Met hen geen medelijden – zij doen zich dit zelf aan. Maar onder hen zijn er ook uit failed states, die daar als ongewenste minderheden worden gezien en niet terug kunnen. En er zijn vluchtelingen uit landen die hun gedwongen terugkeer niet accepteren, om eigen, praktische of politieke redenen. Deze vluchtelingen hebben de sleutel zelf in handen, maar willen, durven of kunnen die niet gebruiken. Zij tellen hun knopen. Zij zijn liever hier dakloos dan daar. Catch 22 dus.

De redenering van Spijkerboer is nu dat de definitieve afwijzing door Nederland sommige van deze onuitzetbaren in een humanitaire noodsituatie kan brengen, die voor een extra trauma kan zorgen. De totale uitsluiting van deze groep staat niet meer in een redelijke verhouding tot het doel van het migratiebeleid. Dat is het beschermen van Nederland tegen ongeregelde toeloop van iedereen in de wereld die het slechter heeft.

Volgens Spijkerboer behoort het beschermen van zwakken tot de publieke moraal. Sommige groepen onuitzetbaren hoor je op te vangen. Dat gebeurt overigens. Door gemeenten die de kabinetsoproep dit niet te doen, negeren. En in zekere zin ook door het kabinet die na de ontruiming van Ter Apel tijdelijke opvang aanbood, voor wie alsnog meewerkte aan uitzetting. Langdurig onuitzetbaren die de zaak niet flessen komen sociaal-economische rechten toe, zegt Spijkerboer. En daaruit vloeit tenslotte ook rechtmatig verblijf voort. Het is de prijs van het gelijkheidsbeginsel.

Reageren? Volledige naamsvermelding verplicht.