In deze vier landen is ook een troonswisseling op handen

Door de troonswisseling staat Nederland deze dagen even op z’n kop en is de monarchie een veelbesproken onderwerp. Hoe zit dat in andere landen? In tegenstelling tot Nederland is het in niet-westerse monarchieën nauwelijks een debat. Alleen in het kader van de troonopvolging komt de staat van de monarchie soms aan de orde. Vier landen waar een troonswisseling naderend is.

De regalia in de Amsterdamse Nieuwe Kerk, tijdens de kroning van koningin Beatrix.
De regalia in de Amsterdamse Nieuwe Kerk, tijdens de kroning van koningin Beatrix. Foto ANP / Beneluxpress

Door de troonswisseling staat Nederland deze dagen even op z’n kop en is de monarchie een veelbesproken onderwerp. Hoe zit dat in andere landen? In tegenstelling tot Nederland is het in niet-westerse monarchieën nauwelijks een debat. Alleen in het kader van de troonopvolging komt de staat van de monarchie soms aan de orde. Vier landen waar een troonswisseling naderend is.

Nederland is natuurlijk niet de enige monarchie in de wereld. Hoewel het aantal koninkrijken steeds minder wordt, zijn er nog zo’n 28 waaronder ook sultanaten en een keizerrijk. Zeventien monarchieën bevinden zich in Afrika, Azië of het Midden-Oosten; in Latijns-Amerika is er geen enkel monarch. Elf monarchieën bevinden zich in West-Europa. De discussie over de monarchie, de kosten en de rol van het staatshoofd is in landen als België en Groot-Brittannië vaak vergelijkbaar met het debat in Nederland.

Dat is een heel ander verhaal in niet-westerse monarchieën. Zo zijn monarchieën in golfstaten absolute monarchieën, waar de koning de absolute macht heeft, en dus geen constitutionele monarchie zoals in Nederland, waar de macht bij het parlement ligt. Een discussie over de rol, nut en noodzaak of afschaffing van de staatsvorm, zoals we die in Nederland regelmatig voeren, hoef je dan ook geenszins te verwachten. Toch rijzen ook in niet-westerse monarchieën af en toe vraagtekens over de monarchie, vooral met het oog op een naderende troonopvolging. In een van deze niet-westerse landen valt in de nabije toekomst een troonswisseling te verwachten:

Land: Saoedi- Arabië

Monarch: koning Abdoellah bin Abdoel Aziz al-Saoed
Geboren: Riyad, 1 augustus 1924
Koning sinds: 1 augustus 2005
Vermeend opvolger: broer, kroonprins Salman bin Abdoel Aziz al-Saoed

Koning Abdoellah bin Abdul Aziz in 2011. Foto AFP / Saudi Press Agency

Abdoellah nam het stokje over in 2005 van zijn halfbroer koning Fahd, die sinds 1995 op de troon zat en er nogal een luxe levensstijl op nahield, maar na een herseninfarct niet meer in staat was te regeren. Je zou het misschien niet verwachten van een land met een absoluut heerser, maar koning Abdoellah is ongelooflijk populair in zijn land. Zijn leiderschap is onbetwist. Ondanks dat hij het land met strakke hand leidt, is hij toch een hervormer, die vrij vergaande veranderingen heeft doorgevoerd. Zo besloot hij in 2011 dat vrouwen vanaf volgend jaar mogen stemmen, een noviteit voor het land.

En begin dit jaar benoemde hij dertig vrouwen in 150 leden tellende adviesraad, iets wat gerust revolutionair genoemd mag worden gezien de weerstand van de geestelijkheid. Misschien is de koning ook gewoon een liefhebber van vrouwen: hij heeft er zelf een stuk over vier en heeft er naar verluidt al zo’n 25 andere versleten.

De monarchie staat dan ook niet openlijk ter discussie. Maar dat kan nog veranderen met de troonopvolging, die gezien de slechte gezondheidstoestand van de koning en zijn leeftijd ook weer niet zo heel erg lang op zich zal laten wachten. In Saoedi-Arabië verloopt de troonsopvolging niet verticaal, maar horizontaal. Keuze zat; de koning heeft een stuk of 37 broers. In principe is zijn halfbroer Salman dan ook de aangewezen opvolger, maar die is een stuk minder populair dan de huidige koning.

Prins Salman, hier op bezoek in het Pentagon. Foto Wikipedia / Erin A. Kirk-Cuomo

In theorie wijst de koning ook zelf per decreet zijn opvolger aan, maar als zijn gezondheidstoestand het niet toelaat dan zou het ook nog kunnen dat de adviesraad een opvolger benoemt uit een van de andere broers. De opvolging zou dan ook nog wel eens een ‘Game of Thrones’ kunnen worden:

Voor meer achtergronden kijk naar deze BBC-documentaire ‘Inside the kingdom of Saudi-Arabia’.

Land: Oman

Monarch: sultan Qaboes bin Sa’id Al ‘Bu Sa’id
Geboren: Salalah, 18 november 1940
Sultan sinds: 1970
Vermeend opvolger: onbekend

De sultan van Oman, Qaboes bin Said tijdens een top van de golfstaten in 2007. Foto Reuters / Fadi Al-Asaad

Het is bijna een klassieke tragedie; Qaboes kwam aan de macht doordat hij zijn vader, Sa’id ibn Taimur, met een staatsgreep van de troon stootte in 1970. Hij vond dat hij het land zelf beter kon leiden dan zijn vader, die een echte ouderwetse dictator was. Quaboes vermoordde zijn vader echter niet, maar stuurde hem in ballingschap. De sultan heeft zich sindsdien laten kennen als een ‘verlichte despoot’, zegt Midden-Oosten-redacteur van NRC Carolien Roelants:

“Ondanks het feit dat opstanden nog steeds met harde hand worden neergeslagen, hervormde Qaboes ook.”

Zo investeerde hij in onderwijs en gaf hij vrouwen in 2003 zowel actief als passief kiesrecht. Ook was de sultan in 1978 de enige Arabische leider die de akkoorden tussen Egypte en Israël steunde en zich in 1993 zich actief een voorstander toonde van het vredesproces in het Midden-Oosten.

Zijn troonopvolging wordt wel nog een moeilijke kwestie: de afstammeling van de veertiende generatie van de Al Said dynastie is gescheiden en heeft geen kinderen. Er gaan ook geruchten dat hij homoseksueel zou zijn.

Daardoor is nog onduidelijk wie de troon zal overnemen van de sultan, die immers ook de jongste niet meer is. Ook hier geldt dat waarschijnlijk de adviesraad een opvolger zal aanwijzen in overleg met de familie. Overigens heeft de sultan dus weliswaar geen nageslacht, maar hij laat wel degelijk iets achter: duizenden en duizenden moskeeën.

Land: Thailand

Monarch: Rama (koning) Phra Chaoyuhua Bhumibol Adulyadej
Geboren: Cambridge, Massachusetts, 5 december 1927
Rama (koning) sinds: 1946
Vermeend opvolger: kroonprins Maha Vajiralongkorn

Koning Bhumibol en zijn vrouw, koningin Sirikit tijdens de viering van zijn zestigste verjaardag in juni 2006. Foto Reuters / Stringer

Phra Chaoyuhua Bhumibol Adulyadej is beter bekend als koning Rama IX of liever nog als koning Bhumibol (de Grote). De negende koning (rama) van de Chakri-dynastie volgde zijn broer Rama VIII op nadat die dood werd geschoten of zichzelf doodschoot in zijn slaapkamer. Of het moord of zelfmoord betrof is nooit opgehelderd.

Bhumibol is niet alleen sinds 2000 de langstzittende monarch ter wereld, hij is misschien ook wel de meest geliefde koning in een land ter wereld. Zijn status is bijna die van een heilige, vertelt Elske Schouten, oud-correspondent voor NRC in Azië:

“Er hangen overal in Thailand schilderijen van de man. In de bioscoop wordt eerst altijd een promotiefilmpje gedraaid over de koning waarbij je moet gaan staan. En als de koning langsrijdt en je zingt het koningslied niet dan geldt dat als majesteitsschennis.”

De constitutionele monarch heeft zijn populariteit helemaal aan zichzelf te danken. Thailand heeft een aantal militaire coups gehad, die hij heeft helpen oplossen door een bemiddelende rol te spelen. Maar de laatste jaren is hij die functie een beetje aan het kwijtraken, mede door zijn gezondheidsproblemen. Bhumibol woont al twee jaar in het ziekenhuis.

Koning Bhumibol met zijn hond in het Siriraj ziekenhuis in Bangkok. Foto Reuters / Stringer

Volgens Schouten zouden dit de eerste scheuren kunnen zijn in de monarchie:

“De discussie begint vooral een beetje los te komen omdat de monarchisten gelden als een tegenstander van premier Thaksin, die vooral aanhang heeft onder arme mensen. Het lijkt een beetje alsof de entourage rond de koning, de elite, zijn populariteit vooral misbruiken om Thanksin zwart te maken voor eigen gewin.”

Wat ook meespeelt: zijn zoon en beoogd opvolger, kroonprins Maha Vajiralongkorn (28 juli 1952) is niet zo geliefd bij het volk. Er zijn allerlei geruchten dat hij criminele banden zou hebben en hij leidt een losbandig leven met allerlei minnaressen.

Prins Maha. Foto Wikipedia / Vajirolongkorn

Voor meer achtergrond bekijk deze documentaire ‘Soul of a nation’.

Land: Japan

Monarch: keizer Akihito
Geboren: Tokio, 23 december 1933
Keizer sinds: 1989
Vermeend opvolger: kroonprins Naruhito

De Japanse keizer Akihito tijdens een speech in 2011 waarin hij het land toespreekt na de dodelijke aardbeving en tsunami. Foto AFP / Ho Nhk

Net als in Thailand heeft ook in Japan de monarchie een redelijk onaantastbare status. De keizer wordt gezien en aanbeden als een god; oudere generaties geloven zelfs dat hij een directe afstammeling is van de goden. En dat zijn keizerschap een onderbroken traditie is. In werkelijkheid is dat schijn. Want waar de keizers voor WOII nog absolute heersers waren, het verliezen van die oorlog maakte daar een eind aan.

Sindsdien vervult de keizer in Japan voornamelijk een ceremonieel keizerschap van linten knippen en handtekeningen zetten. Zijn functie stelt in die zin zelfs nog minder voor dan in Nederland waar het staatshoofd lid van de regering is en daarnaast ook allerlei relevante publieke functies mag vervullen.

Volgens Henny van de Veere, Japanoloog in Leiden, is Akihito die de taak van zijn vader Hirohito overnam toen die overleed in 1989, echt een zetbaas van de politiek.

“In Japan gaat de premier zich wel voorstellen aan de Japanse keizer, maar dat is het dan wel. Een keizer die zich zou bezighouden met watermanagement is in Japan echt ondenkbaar. Zowel keizerin Michiko als de kroonprinses, beiden niet van adel, hebben door dat strakke hofprotocol en die inkapseling psychische problemen. Akihito heeft geen taken, behalve dan als de hoeder van de traditionele kunsten en de bewaker van het cultureel erfgoed. Hij sponsort dan ook tal van culturele activiteiten.”

Een Republikeinse beweging is er dan ook niet zegt Van de Veere. Hoewel er wel soms een discussie is over de kosten - de keizer moet allerlei rituele zaken steeds vaker zelf uit eigen zak betalen - is afschaffing van de monarchie iets dat alleen tijdens de borrel wordt besproken. Alhoewel de jongere generaties het steeds minder interesseert.

De Japanse kroonprins Naruhito en zijn vrouw, kroonprinses Masako op het vliegveld van Tokio in 2005. Foto Reuters / Issei Kato

Het privéleven van de keizerlijke familie kan daarentegen meer rekenen op de publieke belangstelling in royaltybladen. Zoals de depressies van zijn schoondochter, kroonprinses Masako Owada, die maar moeilijk kinderen kon krijgen. Kroonprins Naruhito en zijn vrouw Owada, van oorsprong een topdiplomate, kregen pas in 2001 een meisje na drie miskramen. En daarmee is ook de troonopvolging een onderwerp want vrouwen kunnen volgens de wet geen troonopvolger zijn.

Toen het maar duurde voor er een kleinzoon kwam, werkte de regering zelfs aan een wetsvoorstel dat het mogelijk moest maken om ook meisjes op de troon te zetten, ook omdat zijn broer in eerste instantie evenmin jongens kreeg. Vervolgens kreeg zijn broer Akishino en zijn vrouw Kiko in 2006 een zoon, Hisahito. Daarmee is er een mannelijke troonopvolger en is het wetsvoorstel tot verdriet van feministen weer in de ijskast gezet.

De troonopvolging is daarmee veilig gesteld en dat geeft het land in ieder geval enige rust aangezien de gezondheid van de keizer al een tijdje te wensen overlaat, hij heeft kanker gehad en werd vorig jaar nog geopereerd aan zijn hart. De laatste keer dat hij op TV verscheen was eind vorig jaar toen hij 79 jaar werd.

Kroonprinses Masako, die zelden in het openbaar verschijnt, zal overigens verrassend genoeg de troonwisseling van Willem-Alexander bijwonen. Het is de eerste officiële buitenlandse reis voor de prinses in elf jaar. Maar de prinses heeft een band met de koninklijke familie. Zo betrok ze samen met haar man in augustus 2006 enige tijd kasteel Het Oude Loo bij Apeldoorn op het landgoed van Paleis Het Loo.

De Japanse kroonprins en kroonprinses met hun dochter Aiko tijdens hun verblijf in 2006 in Apeldoorn op landgoed Het Loo. Op de foto koningin Beatrix, Willem-Alexander en Maxima met de prinsesjes Alexia en Amalia (voor) in 2006. Foto AP / Peter de Jong

De Oranjes hadden het verblijf ter beschikking gesteld aan het paar zodat de prinses kon ontsnappen aan alle stress en gebeurtenissen na de geboorte van haar neefje, derde in de lijn van troonopvolging. Maar de prinses kwam wel vaker naar Nederland, haar vader is rechter bij het Internationaal Gerechtshof in Den Haag.