Schattig toch?

Politiek incorrect, ongemakkelijk en ... mooi? Fotografe Frieke Janssens portretteerde veertien kinderen tussen de 4 en 9 jaar als rokers. Jonge ouders in de VS hangen die foto’s graag aan de muur.

Een foto van een kind met een sigaret – wie hangt die in zijn woonkamer? Ouders, ontdekte de Vlaamse fotografe Frieke Janssens. Ze maakte de fotoserie Smoking Kids, een groot succes in de VS. Tot verbazing van Janssens: „Ik dacht dat jonge ouders dit niet zouden willen, maar dat blijkt de grootste groep kopers”, zegt ze vanuit Antwerpen.

Haar tentoonstelling reist nu door de Verenigde Staten: de serie hing in New York, op een kunstbeurs in Miami en momenteel in een galerie in Chicago. Foto’s zijn te koop vanaf 1.600 euro en volgens galeriehoudster Catherine Edelman verkopen ze goed. Zij haalde het werk van Janssens naar Amerika. „Smoking Kids is het meest sexy kunstwerk wat ik ooit heb gezien – en ietwat ongemakkelijk. Als kijker word je stilgezet en denk je: waar kijk ik naar? Je wordt gedwongen om een dialoog met jezelf te hebben.”

Een YouTube-filmpje van een rokende peuter in Indonesië zette Janssens aan het denken over de culturele context van roken en haar eigen gevoelens daarbij. „Ik begon zelf in het geniep te roken toen ik twaalf jaar oud was. Ik heb lang moeite gehad om te stoppen. Aan de ene kant is het heel lekker, aan de andere kant dodelijk.” Dat dubbele gevoel wilde ze in de foto’s kwijt.

Janssens koos veertien kinderen in de leeftijd van vier tot negen jaar en creëerde types aan de hand van drie thema’s: Hollywoodacteurs, jazzmuzikanten en de zelfkant van de maatschappij. Ze gaf de kinderen krijtjes en wierookstokjes in de hand en liet ze poseren alsof het een sigaret, sigaar of pijp was. Onder hen brandde ze kaarsen voor wat rook, maar de meeste effecten, en ook de rookwaren, voegde ze later toe met Photoshop. Het effect: een verstild beeld. De meeste kinderen kijken niet in de camera, maar staren voor zich uit of bestuderen hun handen. Het is een naar binnen gerichte blik die de rituele handeling van het roken versterkt.

In 2011 opende de eerste expositie in Antwerpen, in de week dat België een rookverbod kreeg in de horeca. Toen begon de media-aandacht en het hield niet op. Smoking Kids reisde naar Spanje en Rusland, en Janssens kreeg telefoontjes en e-mails uit de VS. „In Amerika spreekt het enorm aan, daar zitten de grootste fans.” De laatste tijd zitten in die e-mails ook foto’s van woonkamers waar de kopers haar werk hebben opgehangen. „Iemand mailde me dat die foto in huis een goede manier is om het gesprek over roken met de kinderen aan te gaan.”

Juist in Amerika zijn zulke beelden tegenwoordig lastig te vinden. Roken is nagenoeg verbannen uit de beeldcultuur, op televisie is nauwelijks meer een sigaret te zien; uit angst dat kijkers er een voorbeeld aan nemen. De gezaghebbende filmcriticus Roger Ebert, begin deze maand overleden, schreef over de absurde gevolgen van het ontbreken van sigaretten in films: „Je ziet tegenwoordig zelden iemand roken, behalve voor een gebouw, op het slagveld, op een politiebijeenkomst, in een drugspand, in de verslaafdenopvang, zulke plekken. In een alledaagse omgeving betekent een sigaret (1) dit is een idioot, (2) dit personage gaat dood.”

Een uitzondering vormt de televisieserie Mad Men op betaalzender HBO. Daarin wordt continu gerookt en gedronken, in de setting van een reclamebureau in de jaren 60. Volgens Edelman roept de fotoserie Smoking Kids dezelfde geromantiseerde, melancholische sfeer op. „Ook deze foto’s zijn niet politiek correct.”

Janssens verwachtte kritiek op haar fotoserie. Die bleef vrijwel uit. Eén bezoeker van een kunstbeurs werd boos, omdat hij dacht dat ze kinderen echt had laten roken. Janssens: „Mijn eerste doel is niet om te shockeren. Ik wil mijn boodschap zo zacht mogelijk brengen, vandaar ook dat retro-gevoel.”