Niet zo serieus kijken joh!

Realityseries als Groeten uit de Rimboe geven een eenzijdig beeld van Afrika Dat maakt Afrikanen nog geen slachtoffers Hierover is een documentaire gemaakt die vanaf vandaag op internet is te zien

Het stoffige Namibische savannelandschap lijkt een grote openluchtstudio door de reflectieparaplu’s die verspreid over het terrein staan. Een vrouw van de Ovahimba-stam is ingesmeerd met een okerkleurig goedje van boter en as en poseert topless tegen een boom naast een lemen hutje. „You’re too serious”, roept de Poolse fotograaf in T-shirt uit, die met peperdure camera tegenover haar staat. Hij is niet tevreden over zijn modellen vandaag. „They pose terribly!”

Bovenstaande scène uit de Nederlandse documentaire Authenticized speelt zich af in Noordwest Namibië, waar de Ovahimba-stam dagelijks te maken heeft met fotografen en televisieploegen. Want reality-tv in combinatie met Afrikaanse wildernis is sinds een kleine tien jaar onverminderd op tv.

Tijd voor reflectie, volgens een groepje Nederlandse documentairemakers. Voor Authenticized (vanaf de zomer te zien) en Framing the other (vanaf vandaag te zien op Ximon.nl) trokken de makers naar Namibië en Ethiopië om de authenticiteitsindustrie in Afrika te onderzoeken.

Het format van de realityseries in Afrika is eenvoudig: westerlingen nemen afscheid van het moderne leven en worden geconfronteerd met de wildernis. Het begon in 2005 met Groeten uit de Rimboe van SBS 6, en lijkt sindsdien elk tv-seizoen terug te keren via andere programma’s als Hollandse Krijgers (Veronica, 2008), Kluners Uit Kenia (RTL 5, 2009) en Grenzeloos Verliefd (Net5, zevende seizoen). Waarom zijn deze formats zo populair? En ontstaat er geen simplistisch beeld van de cultuur in Afrika?

Steven Dansen is eindredacteur bij realityserie Grenzeloos Verliefd die gaat over meisjes die verliefd zijn op een buitenlander. Volgens Dansen is de confrontatie belangrijk voor de kijker. „Wij belichten een situatie vanuit het oogpunt van een Nederlands meisje in het buitenland. Waar loopt zij tegenaan? In Kenia of Tanzania kun je in een keer ‘de’ cultuur tonen, bijvoorbeeld aan de hand van een welkomstritueel. In Nederland heb je dat niet.”

Antropoloog Marijn Kraak ging voor haar documentaire Authenticized samen met Karel Poortman en Reimer van Tuinen in 2012 naar de Namibische streek waar Groeten uit de Rimboe werd opgenomen. Ook zij benadrukt het verschil met de Nederlandse identiteit. Kraak: „Deze programma’s zijn bedoeld om onze westerse identiteit te verhelderen. Hoe een ander wordt geframed is vaak een tegenwicht van wie wij zouden moeten zijn.”

Waar in dit soort shows de westerse identiteit naar voren komt, lijkt dit niet op te gaan voor de Afrikaanse identiteit. Hoogleraar culturele religiositeit aan de Vrije Universiteit Matthijs van de Port noemt het „problematisch” dat bij deze programma’s, waarin andere culturen zo centraal staan, geen antropologen worden betrokken. „Bij bijvoorbeeld BBC’s Tribe worden volkeren waar wij zelf jaren onderzoek naar doen in een hoog tempo tentoongesteld. Hierdoor ontstaat een gesimplificeerd beeld.”

De documentaire Framing The Other gaat hierop in. Makers Willem Timmers en Ilja Kok werkten in 2008 als gids in Zuid-Ethiopië waar toeristen de Mursi-stam ontmoeten. Timmers: „Realityseries versterken het beeld dat westerlingen hebben over dit soort stammen. Zij willen hier als toerist bevestiging op krijgen. Vervolgens zie je dat de lokale bevolking zich hiernaar kleedt. Dan zetten ze opeens koeienhoorns op hun hoofd om betaald op de foto te gaan.” Met de documentaire willen de makers de rollen omdraaien.

Volgens Marijn Kraak moet de lokale bevolking echter niet worden gezien als passief object. „Het is voor dit soort seminomadische bevolkingsgroepen ook een bron van inkomsten. Zo sparen ze bijvoorbeeld met het dorp voor een auto. Daarnaast is hun wereld ook groter dan toerisme en media-aandacht. Wel moeten er beter afspraken worden gemaakt zodat zij financieel niet worden benadeeld.”

Steven Dansen van Net5 denkt geen gebruik te gaan maken van antropologen in de toekomst. „Wij hebben een beperkt aantal draaidagen waarin je cultuurverschillen duidelijk wilt maken. Als blijkt dat er een geit geslacht moet worden en een Nederlands meisje moet daarbij helpen, dan is dat waar je je als filmploeg op focust.”

De documentaire Framing the Other is vanaf vandaag te zien op Ximon.nl