Amarantis: incident of structureel falen?

Zij heten incidenten. En als zij dat inderdaad zijn, rechtvaardigen debacles in het onderwijs als het bijna-bankroet van conglomeraat Amarantis dan de vergaande maatregelen die minister Bussemaker (PvdA) en staatssecretaris Dekker (VVD) nu voorstellen? Bussemaker en Dekker stuurden afgelopen weekeinde een brief naar de Tweede Kamer vol behartigenswaardige voorstellen en plannen om het bestuur van en toezicht op scholen en opleidingscentra te verbeteren. Zij leggen terecht ook een relatie met de nauwelijks te stuiten schaalvergroting. Iedereen wil terug naar de menselijke maat, maar hoe? Zij lenen tevens de vocabulaire van het toezicht op de financiële ondernemingen met een heuse interventieladder. De vraag is of dat gezien de kosten van de nationalisatie van SNS Reaal het beste instrument is.

In hun brief doen de bewindslieden een poging om de inherente spanningen tussen hun ministerie als financier en politiek verantwoordelijke waakhond voor het onderwijs, te combineren met de vrijheid van handelen van de veelzijdige sector zelf en de autonomie van bestuurders en toezichthouders van de onderwijsinstellingen.

Het is een spanning die elke sector kent die de overheid de afgelopen decennia op afstand van direct politiek bestuur heeft gezet: woningcorporaties, nutsbedrijven zoals de NS, zorgverleners en het onderwijs. Het kabinet-Rutte II heeft in zijn regeringsverklaring vorig jaar al aangekondigd dat het een betere ordening en effectiever bestuur en toezicht (‘governance’) in deze zogeheten semipublieke sectoren wil realiseren.

De ambities van het kabinet voor beter toezicht en betere prestaties in de semipublieke sector zijn terecht. De afgelopen jaren kenmerken zich door ernstige ontsporingen. Ontsporingen die konden optreden ondanks het feit dat al deze sectoren verschillend zijn wat betreft hun financiering, hun taken en werkwijze, de invloed en medezeggenschap van de mensen waarvoor zij het doen (huurders, studenten, reizigers) en het ministerieel toezicht.

Wie de kwaliteit van dienstverlening en van sober bestuur en toezicht in deze sectoren wil verbeteren, zal het moeten zoeken in een breed scala aan initiatieven. Niet alleen leren van fouten, maar ook van wie het juist wél goed doet.

In hun Kamerbrief maken de bewindslieden op Onderwijs onvoldoende duidelijk of het Amarantis-debacle een incident is of een afspiegeling van een structureel falen. Toch is dat laatste de argumentatie voor maatregelen met een ‘pak-ze, pluk-ze’ slot: bestuurders en toezichthouders persoonlijk aansprakelijk stellen bij falend financieel beleid én falend onderwijs. Daarmee wekken de bewindslieden verwachtingen die zij niet kunnen waarmaken.