‘Vat het even dapper op als ik’

In Nederland liggen ruim zeshonderd mensen anoniem begraven. De meesten stierven in de Tweede Wereldoorlog. Onlangs werd verzetsman Nico van der Horst geïdentificeerd. Nabestaanden zochten meer dan zeventig jaar naar hem. Een familieportret.

Januari 1943. In cel nummer 37 van de Kriegswehrmachtgefängnis in Utrecht buigt een man zich over wat papieren. De man heeft een krullend handschrift, met veel uitroeptekens. Twee volgeschreven kantjes gaan op de post naar familie in Amsterdam. Verzetsman Nico van der Horst, 29 jaar oud, schreef zijn afscheidsbrief. „Als mijn genadeverzoek wordt afgewezen, ga ik over enkele weken via het vagevuur naar de hemel. Ik ben ter dood veroordeeld! Vatten jullie het even dapper op als ik.”

Eind maart 2013, zeventig jaar later. In het huis van gepensioneerd verzekeringsambtenaar Hans van der Horst rinkelt de telefoon. Aan de lijn is een man van de Werkgroep Vermiste Personen Tweede Wereldoorlog. Hij vertelt Van der Horst „waanzinnig” nieuws. Het graf van oom Nico is gevonden. Via DNA-verwantschapsonderzoek is het stoffelijk overschot geïdentificeerd. Als Hans van der Horst heeft opgehangen, pakt hij een donkerhouten doosje uit een kast. Voorzichtig trekt hij er twee vergeelde papiertjes uit. De brief van zijn oom Nico: „U heeft niet zoo heel veel plezier van me beleefd. Groet alle familieleden, vrienden en bekenden. Tot ziens! Jullie Nico.”

Zeventig jaar leefde de familie Van der Horst in onzekerheid over het lot van oom Nico. Vanwege de afscheidsbrief was er alleen het vermoeden dat hij was gefusilleerd door de Duitse bezetter. Die jarenlange onzekerheid is precies de bedoeling geweest van de Duitsers. Nico was verzetsman en daarop staat niet alleen de doodstraf, maar ook de extra straf: een anonieme begrafenis. Zo wist familie nooit dat Van der Horst in een ‘anoniem graf’ in Hoofddorp lag. Hans van der Horst: „Die extra straf heeft uit Duits oogpunt zeker gewerkt. Generaties lang heeft het lot van oom Nico een rol gespeeld in onze familie. Nu hij is geïdentificeerd weten we pas wat er werkelijk is gebeurd.”

Nico van der Horst wordt in augustus 1913 geboren aan de Linnaeuskade in Amsterdam als oudste zoon in een gezin van vijf kinderen: vier jongens en een meisje. Op dertienjarige leeftijd overlijdt zijn moeder Theodora (1881), waarna vader Gerard (1887) hertrouwt en nog een dochter krijgt. Nico is een vrolijke jongeman. Hij houdt van voetballen en toneelspelen, en doet stencilwerk voor zwemclub de Diemerplas. Later volgt Van der Horst een opleiding als reclameadviseur. Hij trouwt niet, krijgt geen kinderen en werkt hard. Tot het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog.

Verzetsgroep Watergraafsmeer. Zo noemen Van der Horst en zijn makkers hun eigen verzetsgroep in Amsterdam. Van der Horst bedenkt een speciale code om versleutelde militaire informatie aan de Engelsen door te spelen. Zo komt kostbare informatie over vliegveld Haamstede en de duikboothaven IJmuiden in Engelse handen. De groep Watergraafsmeer helpt bovendien persoonsbewijzen vervalsen en Joden te vluchten. In 1942 overleeft Van der Horst op het nippertje een bomaanslag in Maastricht. Daarover schrijft hij in zijn laatste brief: „Het scheelde maar enkele meters. Gelukkig was het mijn tijd nog niet. Nu ben ik beter voorbereid.” Een paar weken na die aanslag wordt hij gearresteerd, samen met verzetsvrienden Theodorus Cramer en Carel Abraham. Hoe de Duitsers hen op het spoor kwamen, is nooit bekend geworden.

Hans van der Horst buigt zich in zijn rijtjeshuis in Koog aan de Zaan over de afscheidsbrief van zijn oom Nico. Daarin schrijft Nico wat zijn laatste wensen zijn. „Stuur mij alstublieft een roggebrood van minstens 1200 gram (in 14 plakken snijden) en ’n half pakje boter (dan kan ik nog eens dik boter op m’n brood smeren) (…) Elk uur dat ik erop moet wachten lijkt mij een eeuwigheid. Ik houd me taai en verwacht van jullie hetzelfde!”

Toen Hans – de zoon van Nico’s broer – jong was mocht er niet over oom Nico gepraat worden. Als zijn naam ter sprake kwam, vielen gesprekken stil. Hans van der Horst: „Nico’s vader, mijn opa, is na de oorlog op zoek geweest naar zijn zoon. Ik weet dat hij soms een dag weg was, om Nico te zoeken. Geen idee hoe hij dat aanpakte. Volgens mij ging hij naar begraafplaatsen in de buurt, om te kijken of er een grafsteen was met Nico’s naam erop.”

Het is Nico’s vader nooit gelukt zijn zoon te vinden. Ook Nico’s broer begint een zoektocht. Hij schrijft naar de Dienst Identificatie en Berging, en naar de Oorlogsgravenstichting. De organisaties antwoorden dat Nico’s verzetsmaten Theodorus Cramer en Carel Abraham geïdentificeerd zijn. Ze zijn doodgeschoten bij een landingsbaan van Schiphol en gedumpt in een anoniem graf. Er ligt nog een lichaam, maar de Dienst Identificatie en Berging kan niet met zekerheid zeggen dat het Nico van der Horst is: „Het is bepaald onmogelijk gebleken identificatie vast te stellen. De stoffelijke resten zijn daarom naar Hoofddorp gebracht en aldaar begraven.”

De ouders van Hans van der Horst zijn ieder jaar tijdens Dodenherdenking naar het ereveld in Loenen afgereisd, om toch een plek te hebben om Nico te gedenken. Hans van der Horst: „De rouwverwerking is in onze familie nooit echt begonnen. Dat is vooral voor Nico’s ouders, broers en zussen erg zwaar geweest.” Ze zijn nu allemaal overleden. Ouders, broers en zussen. De neef die vorig jaar november zijn DNA afstond om de identificatie van Nico te laten doen, is kortgeleden ook gestorven. Alleen een zwager leeft nog. Een hoogbejaarde voormalig arts in Noord-Holland. Hans van der Horst heeft hem bezocht om te vertellen dat Nico was gevonden. De man was opgelucht.

Achterneefjes en achternichtjes van Nico van der Horst wonen inmiddels in Canada. Via Facebook heeft Hans van der Horst hen op de hoogte gesteld. Tot zijn verbazing is de familie in Vancouver ook altijd bezig geweest met het lot van oom Nico. Een neefje schrijft hem dat ze in Canada altijd hebben gedacht dat een familielid Nico heeft verraden, maar dat niemand daarvoor ooit bewijs heeft kunnen vinden.

„Er blijven veel vragen”, zegt Hans van der Horst. „Hoe is Nico verraden? Hoeveel mensen heeft hij kunnen redden? We zullen het nooit weten.”

Binnenkort wordt Nico van der Horst herbegraven op het ereveld in Loenen. Zijn beenderen gaan in een kistje en hij krijgt een nieuwe steen. Tijdens een plechtige ceremonie met familie zal de steen op het graf worden gelegd. Een steen met een naam.