Eenpersoonsdemocratie

6 april 2013 – Er zijn van die weken dat de Tweede Kamer iets heeft van zenuwachtig wild dat aarzelt voor een ecoduct. Een enkeling draaft voort, op zoek naar een sappig hapje bij de boerderij aan de overzijde. De rest volgt quasi nonchalant  knagend, bang om iets te missen. Voorbeelden? Waarom moesten België en

6 april 2013 - Er zijn van die weken dat de Tweede Kamer iets heeft van zenuwachtig wild dat aarzelt voor een ecoduct. Een enkeling draaft voort, op zoek naar een sappig hapje bij de boerderij aan de overzijde. De rest volgt quasi nonchalant  knagend, bang om iets te missen.

Voorbeelden? Waarom moesten België en Luxemburg opeens worden beledigd? Omdat de Kamerleden Van Bommel (SP) en Verheyen (VVD) hebben ontdekt dat de Benelux 8 miljoen per jaar kost? Vaak als er van die ideetjes worden besproken blijkt dat één of twee Kamerleden een inval hebben opgewerkt tot voorstel waar de Kamer als geheel niet over nadenkt maar wel in meegaat.

Nog zo’n ideetje van deze week: advocaten toestaan op ‘no cure no pay’-basis te werken. De Kamerleden Van der Steur (VVD) en Recourt (PvdA) haalden er de media mee. Met z’n tweeën hebben zij een meerderheid in de Kamer. Welk acuut probleem ermee wordt opgelost? Lastig te zeggen. Het zou niet in de plaats komen van de rechtsbijstand voor mensen met weinig geld, maar wellicht toch handig zijn voor wie anders geen advocaat in de arm durft te  nemen. Of zoiets.

Beide onderwerpen stonden niet in de verkiezingsprogramma’s van VVD, PvdA of SP noch in het regeerakkoord. Dat gold ook voor de plannen van staatssecretaris Teeven om 340 miljoen te bezuinigen door tientallen justitiële instellingen te sluiten, meer gedetineerden op één cel te plaatsen, veroordeelden met een enkelband naar huis te sturen en 3700 getrainde personeelsleden te ontslaan, vaak in streken met weinig ander werk.

Het ingrijpende gevangenisplan is niet helemaal een eenmansidee, de staatssecretaris heeft een ministerie achter zich en een bezuinigingsopdracht op tafel. Hij is wel van de zelfde VVD die in de jaren ’90 niet moe werd te pleiten voor meer cellen om alle loslopende boeven voor ons op te bergen. ‘Meer straf en minder criminelen’ was een recente verkiezingsposter van de partij.

Zoals de Amerikaanse Republikeinen ten tijde van president Bush zijn nu de liberalen de revolutionairen. Wie geen radicaal voorstel heeft, is niet goed bezig. Het plan om gemeentes naar 100.000 inwoners ‘op te schalen’ en provincies te laten fuseren om er vijf over te houden schijnt van oud-fractievoorzitter Blok afkomstig te zijn. Collega Plasterk zeult er nu mee langs de zaaltjes zonder een fanclub te winnen.

Ook die bestuurlijke plannetjes stonden niet in de verkiezingsprogramma’s. Evenmin als de ingrijpende gedachte de nabestaandenuitkering te beperken tot één jaar. Toevallig was het weer een PvdA-bewindspersoon (Jetta Klijnsma) die een brute bezuiniging moest verdedigen. De zes mannen die het kabinet vormden, zetten het idee in het regeerakkoord omdat het ideetje 73 miljoen of meer zou opbrengen.

Natuurlijk kunnen plotselinge tegenvallers zorgen voor extra inspanningen om het overheidsbudget in de hand te houden. Maar de verkiezingsprogramma’s zijn nog geen jaar oud. Ook vorig jaar was bekend dat de rijksbegroting niet zou voldoen aan de Europese norm. Wie daar stevig op tamboereert, heeft de plicht te zeggen waar en hoe bezuinigd moet worden.

De vraag of plannetjes en plannen in verkiezingsprogramma’s stonden is van belang voor de legitimatie. De kiezers wisten dan waar de partij van hun keuze zich voor zou inzetten. Daarom is de mate waarin wordt bezuinigd op ontwikkelingssamenwerking pikant: de VVD wilde er wel helemaal van af, terwijl de PvdA beloofde dat de internationale norm van 0,7 procent van het bruto binnenlands product zou worden gerespecteerd. Touwtrekkerij daarover binnen het kabinet is dus logisch en consistent.

Wie met ideeën en ideetjes komt die niet waren aangekondigd vóór de verkiezingen en misschien ook niet in het regeerakkoord heeft een extra opdracht steun te verwerven. Het minste dat je mag verwachten van ‘nieuwe’ ideeën is dat de fracties die zo’n voorstel steunen daar met z’n allen  goed over hebben nagedacht. In de praktijk laat men het meestal aan een woordvoerder over. Als jij mij niet hindert in mijn tuintje, laat ik jou op jouw gebied ook spelen met de stemmen van de hele fractie.

Zo kan het regelmatig gebeuren dat één of een paar mensen bepalen wat wet wordt in dit land. Dat is een zo vluchtig en onvoorspelbaar proces dat de kwaliteit van de wetgeving én de kwaliteit van het wettelijk verankerde plannetje meer dan eens van dubieuze én tijdelijke  aard zijn. Het gevolg is slalomwetgeving waar de burger met moeite ontzag voor kan opbrengen. Vice-president Donner van de Raad van State waarschuwde daar deze week voor in zijn Jaarverslag. Hij kent de praktijk.

De Tweede Kamer als instituut en alle 150 leden individueel dragen verantwoordelijkheid voor de degelijkheid van wetgeving. Dat kunnen zij niet blindelings overlaten aan de Eerste Kamer. Omdat ideetjeswetgeving vaak haastwerk is, worden open normen toegepast. Dan moet het bestuur (lees: ambtenaren ter plekke) en de rechter alsnog de ruggegraat van een wet formuleren.

Het gevolg is dat de verhoudingen binnen de trias politica (wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht) uit hun voegen gaan hangen. Dat vergroot de instabiliteit van ons bestel. Reden voor Kamerleden om weer meer korte termijn-plannen en –reparaties voor te stellen, die op hun beurt in slordige regels worden verankerd. Laten we dan maar een Ambassadeur Jeugdwerkloosheid benoemen. En wat prachtnatuur van Staatsbosbeheer bij opbod verkopen. Alles kan worden teruggedraaid.

    • Marc Chavannes